Lees hier ons Privacy Statement en Cookie Statement
donderdag 21 juni

Geloof & Kerkwoensdag, 3 januari 2018

Zonder de geschiedenis van Europa is ons mens-zijn eigenlijk niet te denken
Zijn boek Van Luther tot Heidegger kondigt Wessel ten Boom aan als ‘een verslag van een daadwerkelijke en intellectuele reis langs Duitse monumenten, musea en andere Gedenkstätten van theologen, filosofen en schrijvers’. Klinkende namen worden daaraan toegevoegd: Luther, Goethe, Heidegger, Käthe Kollwitz, Thomas Mann en nog veel meer. Erachter zit een poging om ‘tot een verantwoording te komen van de Duitse, maar ook Europese geschiedenis’.
Het boek is min of meer gegroeid. In 2008 ging Ten Boom op vakantie naar Duitsland en daar begon hij met een bezoek aan Eisenach. Daar staat de Wartburg waar Luther een tijd verborgen gehouden werd en ook het huis waar Johann Sebastian Bach geboren werd.
,,Die reis is eigenlijk steeds meer een denkproces geworden over ‘wat is Duitsland voor een land’ en ‘wat doet Duitsland met zijn verleden’. En ik merkte daarbij - soms tot mijn verbazing haast - dat ik mezelf ook ergens wel een halve Duitser voel. Ondanks mijn Nederlandse ouders ben ik geboren in Duitsland, waar mijn vader predikant was in een Duitse gemeente. De eerste zeven jaar van mijn leven ben ik daar opgegroeid. Verder heb ik aan het eind van mijn studie theologie nog drie jaar gewoond in het oude Oost-Berlijn - vóór de Wende dus. Dat maakt wellicht dat ik mij verbonden voel met Duitsland. Op een bepaalde manier heeft dat trouwens ook iets pijnlijks, gezien de geschiedenis van Duitsland in de vorige eeuw. Vooral tijdens die reis merkte ik dat ik er middenin zat en er als het ware deel van uitmaakte. Dat maakte ook dat ik niet meer de luxe had om wat afstandelijk of zelfs laatdunkend over de Duitse geschiedenis te spreken, de Duitse geschiedenis werd ook mijn eigen vraag.”
Gods dood
De titel van het boek, met daarin de namen van Luther en Heidegger, wil iets van de breedte van de zoektocht aangeven. Het is niet zo dat er chronologisch pad bewandeld wordt van de een naar de ander. Ook aan bijvoorbeeld iemand als de ‘Naumburger Meiser’, een beeldhouwer uit de dertiende eeuw, wordt aandacht besteed - een figuur die lang vóór Luther leefde. En als je serieus op de Duitse geschiedenis ingaat, kun je niet om Heidegger heen, weet Ten Boom. ,,Iemand die natuurlijk een nazi was - wat nooit goed valt te praten - maar iemand die filosofisch gesproken wel de vinger op de zere plek heeft gelegd als het gaat om de vraag wat Europa doet na Nietzsche - Nietzsche die de dood van God verkondigde en zich afvroeg wat dat voor de filosofie betekende. Sommigen zien Nietzsche daarom als hun grote held, maar zelf vond hij de dood van God eigenlijk een vreselijke ontdekking. Zijn vader overleed toen hij nog geen vijf was, zijn broertje overleed een half jaar later en hij kon niet meer geloven in een goede God. En wat moet de mens dan die in principe zo kwetsbaar is?
Heidegger heeft dat filosofisch verder doordacht: wat betekent het dat God dood is? Hij ontwikkelde een filosofie waarvoor je je niet kunt afsluiten, ondanks de bedenkelijke kanten aan zijn persoon. Je kunt het vergelijken met Luther, die ook een bedenkelijke kant heeft waar het gaat om zijn uitspraken over de Joden. Maar in beide gevallen gaat het hier om echte Duitse denkers waar je niet omheen kunt.”
Käthe
De tragiek van de Duitsers komt heel concreet aan de orde in een deel waarin Ten Boom aandacht besteedt aan beeldend kunstenares Käthe Kollwitz. ,,Een bezoek aan de begraafplaats waar haar beeld Treurend ouderpaar staat, op een fietstocht door Vlaanderen, was een directe confrontatie met de Duitse geschiedenis. Kollwitz maakte mee hoe haar zoon in de Eerste Wereldoorlog vol jeugdig enthousiasme naar het slagveld ging om de geallieerden even te verslaan. Maar op het moment waarop ze zijn eerste brief ontving, was hij was al omgekomen, naar later bleek. Juist zij is iemand die aan den lijve het proces ondervond dat je moet doormaken om afstand te kunnen nemen van die oorlog. Enerzijds begreep ze haar zoon en ook het verdriet aan Duitse kant ook, maar ze kwam uiteindelijk toch tot het besef dat iets als een wereldoorlog niet kan en niet mag. Zo’n proces van binnenuit vind ik eigenlijk nog interessanter dan wat iemand van achter z’n bureau bij elkaar bedenkt en verkondigt - dat is vaak veel makkelijker.”
Associatief
Van Luther tot Heidegger is niet ineens geschreven. Het geheel is ontstaan uit artikelen die eerder los van elkaar gepubliceerd werden in het tijdschrift In de Waagschaal. De hoofdstukken zijn daardoor ook onafhankelijk van elkaar te lezen. Dat is prettig, want hij vraagt het een en ander van zijn lezers. Hij veronderstelt de nodige intellectuele en culturele bagage als het gaat om theologie, filosofie en literatuur.
Zelf weet hij in overvloed uit deze vaten te tappen. Het ene brengt hem op het andere en hij verhaalt soms in behoorlijk tempo van de verbanden die hij meent te zien. En dat kan gaan van de verwerking van het gedachtegoed van Heidegger door Thomas Mann, tot het ten opzichte van elkaar positioneren van schrijvers als Goethe, Schiller en Hölderlin.
,,Het is inderdaad geen droge theologische verhandeling”, zegt hij daar zelf over. ,,Het zijn verslagen van concrete, vaak onverwachte ontmoetingen waardoor ik aan het denken gezet werd. Dat denkproces laat ik zien, en dat denkproces is wat associatief - je kunt jezelf niet verloochenen. Ik hoop dat de lezer de blik waarmee ik rondkeek en de manier waarop ik met mensen sprak, herkent.”
Dat het op bepaalde momenten ook extra relevant was wat er daadwerkelijk te zien was, mag blijken uit het katern met kleurenfoto’s in het midden van het boek waarnaar in verschillende tekstgedeelten verwezen wordt.
Dat Ten Boom in de eerste plaats theoloog is, blijkt uit veel. Wat er op existentieel niveau door zijn hoofdpersonen gezegd en gedacht is, fascineert hem - wat de implicaties ervan waren ook en hoe het door andere opgepakt en verwerkt werd. In het nawoord expliciteert hij ten slotte: ‘Maar hoe kan de mens bij zijn volle verstand God na Auschwitz loven en prijzen? (…) Op de bodem van de Europese ziel (…) leeft de vraag of het geloof in God zich überhaupt nog met onze geschiedenis laat rijmen.’ Hoe redelijk is het om te blijven geloven dat ‘onze hulp is van de Here’? Om uiteindelijk te constateren dat dat toch precies is wat Israël en de kerk eeuwenlang aangezegd is. Dat God door alle dood en zonde heen ‘de ‘Schwierigkeit van het mens-zijn’, zoals Thomas Mann het noemde, wonderlijk ván ons heeft genomen.’
Kleinzielig
Gevraagd naar een soort conclusie die in de ontmoetingen op reis boven zou zijn komen drijven, reageert Ten Boom: ,,dat ik houd van het christelijke Europa. Een verantwoording van de geschiedenis zoek ik vooral in het besef dat je Europeaan bént en dat dat je tot een bepaald type mens maakt. Ons mens-zijn, ons leven is zonder de geschiedenis die je overal in Europa tegenkomt - en zeker in Duitsland - eigenlijk niet te denken. En ik voel me daar ook in thuis. Misschien is dat ook wel de beste verantwoording die je kunt geven. Dat je je realiseert: dit is ook mijn geschiedenis. Hiermee moet ik verder, hiermee moet ik in het reine zien te komen en hierop moet ik mijn eigen antwoord zien te formuleren. Ik sta er niet buiten, ik sta er middenin.”
Om daarin mee te kunnen gaan, hoef je niet per se een Duitse achtergrond te hebben, volgens Ten Boom. ,,Als Nederlanders zijn wij soms toch wel wat kleinzielig. Wij maken ons soms wel erg makkelijk af van de geschiedenis, denkend dat we altijd aan de goede kant staan. Het kan geen kwaad om eens ondergedompeld te worden in een cultuur die veel meer weet heeft van gebrokenheid en van de eigen misdaden.”
Van Luther tot Heidegger. Pelgrimsreis door het Duitse land. Wessel H. ten Boom. Uitgeverij Boekscout, 19,99 euro

Reageer op dit artikel | Aantal reacties 0


Reacties:

Geloof & Kerk
Familieberichten
Advertenties