Lees hier ons Privacy Statement en Cookie Statement
maandag 18 juni

Geloof & Kerkwoensdag, 11 februari 2015

Jezus geen historische figuur? Osiris ook niet
Meindert Dijkstra
Een Spaans archeologisch team ontdekte onlangs een antieke imitatie van de legendarische tombe van Osiris, de Egyptische god van de onderwereld, in Sjeich Abd el-Qurna op de westoever van de Nijl nabij Luxor.
Het schijnt een wat kleinere kopie te zijn van het beroemde Osireion te Abydos. De vondst bevestigt nog eens dat de oude Egyptenaren de heerser van de onderwereld zagen als een historische figuur, een koning uit het verre verleden, ooit op verraderlijke wijze omgebracht door zijn broer en rivaal Seth. Dat verhaal over Osiris werd een belangrijke verlossingsmythe in Egypte.
In een deel van de Protestantse Kerk in Nederland - met name in behoudende hoek - is onlangs commotie ontstaan omdat ds. Edward van der Kaaij uit Nijkerk in zijn boek De ongemakkelijke waarheid van het christendom. De echte Jezus onthuld (Boekscout, 2014) beweert dat Jezus geen historische persoonlijkheid is geweest. Hij onthult daarin dat de ware Jezus geboren is uit de hierboven genoemde Egyptische Osiris-mythe. Heb ik het boek gelezen? Nee, alleen het interview in dagblad Trouw (2 februari jl.) met de titel 'Jezus heeft nooit bestaan'. In een zin lees ik dan dat de oermythe, van sterven en opstaan, van geboren worden op 25 december uit een maagd allemaal uit Egypte komt. Eťn zo'n zin vol godsdiensthistorische onzin, zegt me dan helaas genoeg.
Egyptische gidsen vertellen je vandaag nog graag het verhaal dat Mozes zijn monotheÔsme eigenlijk had van ketter-koning Echnaton omdat ze de klok van Sigmund Freud - die dat ooit beweerde - een keer hebben horen luiden, maar niet weten waar de klepel hangt. Godsdienstgeschiedenis die alles op een hoop veegt, daar vind je planken vol van.

Verkooppraatje

Ik ga niet over de vraag of mijn collega PKN-predikant onchristelijk ideeŽn verspreid en ik ga al helemaal niet mee met de roep om kerkelijke tucht voor predikanten met een dubieus dogmatisch geloof in de 'historische' Jezus. Kritische ideeŽn verspreiden is geen zonde, maar wel het verkooppraatje dat je bent uitgekomen in het hart van het christelijk geloof. Het gaat me om zinnige godsdiensthistorische argumenten en een toetsbare theologische argumentatie.
Ik durf mijn hand niet in het vuur te steken voor de 'historiciteit' van Osiris, die minstens drieduizend jaar voor Jezus ter wereld kwam, leed en stierf. Toch is het geen onzinnige traditie en wat belangrijker is, de Egyptenaren zagen in hem een historische gestalte, die ooit een eigen tombe bezat. Het is een ontdekking die wel vaker in het historisch onderzoek wordt gedaan. Legendarische en mythische gestalten blijken bij nader inzien historische wortels te hebben. Dumuzi, ook wel Tammuz (!), Gilgames en Sargon van Akkad, alle drie later vereerd als goden, zijn daarvan aardige voorbeelden.
Betekent dat nu dat ik de kruisdood van Jezus beter zou kunnen verstaan in het raam van een soort Osiris-mythe, en het lege graf opvat als een soort Osireion dat je vandaag nog kunt zien in Jeruzalem? Ik denk dat Jezus van Nazareth historisch gesproken veel betere papieren heeft dan de voorbeelden die ik gaf. Misschien ook wel beter dan Mozes of zelfs Alexander de Grote. En dat is nogal wat want veel van mijn vakbroeders en vakzusters zien mij als een historisch minimalist, die regelmatig onder andere de verhalen van Jozua de hertog en zijn bliksemoorlogen naar het rijk der fabelen heeft verwezen.
We zijn uiteindelijk niet alleen van Marcus' getuigenis afhankelijk voor aanwijzingen van Jezus' bestaan, zoals Van der Kaaij beweert. Er zijn zeker een handvol onderling onafhankelijke Joodse en niet-Joodse, niet-Bijbelse verwijzingen naar hem, die de toets van de historische kritiek kunnen doorstaan. Het nog altijd lezenswaardige boek van Joodse religiewetenschapper Joseph Klausner (1874-1958), Jesus von Nazareth (1952), gesecondeerd door het recentere boek van Gerd Theisen en Annete Merz over de historische Jezus (Der historische Jesus, Ein Lehrbuch, 2011) met onder andere de kritische evaluatie van de Syrische filosoof Mara bar Sarapion uit de eerste eeuw, biedt genoeg bewijs. Ook het in 2004 door de B. Folkertsma Stichting voor Talmudica in het Nederlands uitgegeven boek Jezus. Een joodse visie van Bijbelwetenschapper David Flusser (1917-2000) heeft heel wat meer gewicht dan het boek van Van der Kaaij. Wat dat betreft raad ik mijn collega aan zijn huiswerk over te doen.

Geloofsgenoten

Een ander verhaal is natuurlijk wat we met die 'historische' Jezus doen en waarom vandaag nog mensen zoals ik in hem geloven tegen dit, zogenaamde, beter weten in. Ik ben dominee en Bijbelwetenschapper genoeg om te beseffen dat geloof in een 'historische Jezus' niet zonder meer zaligmakend is. Er zijn ook genoeg geloofsgenoten die mij een dogmatische 'historische Jezus' als een 'geboren Jood' door de strot willen duwen en mij vervolgens willen dwingen om over de schouder van IsraŽl wet, profeten en evangelie mee te lezen. Natuurlijk was Jezus een geboren Jood, maar de fundamentele kwestie is niet wat hij was, maar wat voor mens, wat voor Jood hij wilde zijn. En zo ontmoet ik hem deze dagen weer in het evangelie van Marcus, steeds weer als de Jezus van het andere Joodse geluid, de profeet uit Galilea, de Christus der Schriften.
'Uit uw hemel zonder grenzen komt Gij tastend aan het licht, met een naam en een gezicht even weerloos als wij mensen' (Huub Oosterhuis, Lied 527). Daar kan Osiris niet aan tippen.* Dr. Meindert Dijkstra (1946) is emeritus-predikant in de Protestantse Kerk in Nederland, was docent Oude Testament te Utrecht en het Seminarie van de Evangelische Koptische Kerk te CaÔro. Gerd Theisen en Annete Merz, Der historische Jesus. Ein Lehrbuch. Vandenhoeck & Ruprecht GmbH & Co KG. 2011, 570 pagina's. Prijs: 39,90 euro; David Flusser. Jezus. Een joodse visie. B. Folkertsma Stichting voor Talmudica. 249 pagina's. Prijs 32,90 euro

Reageer op dit artikel | Aantal reacties 1


Reacties:

Jezus geen historisch figuur? Ja, dat was hij vast wel. 1. Maar of die Jezus het hele circus wat er nu is heeft gewild, valt zeer te betwijfelen. 2. Maar of de Jezus beschreven in de 'toegestane' evangeliën heeft bestaan, is eveneens te betwijfelen. En theologie bestaat niet. Of het moet al gaan over iets wat we zelf hebben verzonnen. Theosofie, daarentegen, bestaat wel.

Jan Frť Boven, Groningen - dinsdag, 17 februari 2015


Geloof & Kerk
Familieberichten
Advertenties