De website frieschdagblad.nl maakt gebruik van cookies.
dinsdag 21 november

Geloof & Kerkdinsdag, 9 april 2002

Via Augustinus vindt de gnostiek weerklank
HANS VAN OORT
Het onderzoek naar Augustinus (354-430) is volop in beweging. Er zijn brieven van zijn hand ontdekt die nieuw licht werpen op zijn leven en werk.
Diverse recent gevonden preken geven onverwachte en soms cruciale informatie. Kennelijk geen andere figuur uit de kerkgeschiedenis krijgt in wetenschap en populaire pers zo breed aandacht als Augustinus.
Minstens tien jaar lang was Augustinus toehoorder bij de manicheeërs. Al in zijn tijd vormden deze gnostische christenen een wereldwijde kerk. Sinds 1900 werden van Algerije tot in China belangrijke vondsten gedaan. Veel onbekende manichese teksten zijn voor onderzoek beschikbaar gekomen en ook uitingen van manichese schilder- en miniatuurkunst, liturgie, muziek.

Manna

De manicheeërs hebben hun naam van Mani, een uit joods-christelijk milieu afkomstig profeet, in 216 geboren nabij het huidige Bagdad. Hij wordt, zo meldt Augustinus, ook wel Mannichaeus genoemd, met dubbele n, omdat hij manna (hemels brood) uitgiet.
Het is in het licht van de vele ontdekkingen dat wij in staat (zelfs verplicht) zijn Augustinus met nieuwe ogen te lezen. Ruim dertig van zijn werken, een derde van zijn totale oeuvre, is gericht tegen Mani en diens gnostiek. Merkwaardig is dan, dat nog altijd onderzoekers menen de veruit belangrijkste kerkvader van het Westen, een van de grondleggers van onze cultuur, ook zonder kennis van de gnostiek wel te begrijpen. Men kan zich afvragen of zij aan de rijkdom van zijn gedachtengoed, aan zijn spiritualiteit en actualiteit, niet te kort doen.
Hoe nieuwe ontdekkingen nieuwe perspectieven openen (en hoe hierin de onderzoeksgebieden christendom en gnostiek vruchtbaar kunnen samengaan), wil ik speciaal illustreren aan de hand van Augustinus’ Confessiones (Belijdenissen).
In boek III van de Belijdenissen vertelt Augustinus wanneer en hoe hij kennis maakt met de gnostiek van Mani. Hij is dan in Carthago, een jong student die zojuist Cicero’s Hortensius las en gegrepen is door hoger ideaal. Uit een nogal liederlijk studentenbestaan is hij opgewekt en met ,,een ongelooflijke hartegloed’’ gaat hij ‘verlangen naar de wijsheid’. Maar die philosophia , liefde tot de wijsheid, kan hem niet echt meeslepen. ,,Eén ding’’, zegt hij karakteristiek, ,,temperde het vuur van mijn geestdrift: dat in het boek van Cicero de naam van Christus niet voorkwam’’. Daarom grijpt hij na kennismaking met Cicero’s Hortensius naar de bijbel. Maar lezing hiervan stelt hem teleur. Taal, stijl, inhoud van de Schrift zijn niet waard om met Cicero vergeleken te worden.

Praatziek

De auteur vertelt zijn plotselinge overgang tot de volgelingen van Mani. ,,Dus kwam ik terecht bij mensen vol hoogmoedige waanzin, door en door vleselijk en praatziek. In hun mond waren de strikken van de duivel: een vogellijm samengesteld uit lettergrepen van Uw naam, en van de naam van Jezus Christus, en van de Paracleet, de Heilige Geest. Deze namen weken niet uit hun mond. Maar het was niet meer dan klank: hun hart was leeg aan waarheid. En ze zeiden maar: ‘waarheid’ en nog eens ‘waarheid’ en zij spraken veel over haar tot mij, maar in henzelf was ze nergens te vinden. Leugens daarentegen spraken zij, niet alleen over U, maar ook over de elementen van deze wereld, Uw schepping... O waarheid, waarheid, hoe innig smachtte zelfs toen het binnenste van mijn ziel naar U, terwijl zij toch voortdurend mij over U te horen gaven: met stem alleen en in enorme boeken. Dat waren de schotels waarin mij, die hongerde naar U, in plaats van U de zon en de maan werden opgediend... En dan werden mij op die schotels fantasiebeelden voorgezet... En toch, omdat ik meende dat U het was, at ik ...”.
Opvallend is dat Augustinus hier en elders de manicheeërs als christenen beschouwt. Hij vindt ze vol hoogmoed, dwaas en waanzinnig. Maar hij beschouwt ze hoe dan ook als christenen. Om zich van hen te onderscheiden noemt hij zichzelf steeds christianus catholicus .

Maaltijd

Centraal in de gnostische spiritualiteit van de manicheeërs staat enerzijds hun materiële godsopvatting, anderzijds de maaltijd. God met heel de goddelijke wereld als zijn rijk bestaat uit fijne lichtsubstantie. Dat licht is nu vermengd met duisternis. Doel van het menselijk bestaan en zelfs van de wereldgeschiedenis is de uitzuivering van de lichtdeeltjes die gevangen zijn in de materie. De sacrale maaltijd speelt hierbij een centrale rol.
Vooral deze twee aspecten van de manichese spiritualiteit (God als substantie; de maaltijd als centraal gebeuren) komen in de Confessiones steeds terug. Die frequentie en essentie brengen mij ertoe dit werk niet in de laatste plaats te zien als een anti-manichees document. Veel meer dan tot nu toe bekend heeft de katholieke bisschop hier zijn vroegere geloofsgenoten in het vizier. Soms noemt hij hun opvattingen expliciet; vaker nog in vele toespelingen impliciet. Men kan nog een stap verder gaan: zelfs positief, voor zijn eigen mystieke spiritualiteit, voor zijn spreken over God en zijn zelf, neemt Augustinus denk- en spreekwijzen over uit zijn gnostische verleden en brengt hij deze in in de spiritualiteit van de Westerse kerk. Via Augustinus heeft gnostiek weerklank gevonden, tot op vandaag.

Verbeelding

Bezien we allereerst het gnostisch-manichese godsbegrip. Wat dit voor Augustinus inhield, zegt hij al duidelijk in boek III. Aan hem, de hongerende en dorstende naar waarheid, zijn door Mani’s volgelingen schotels voorgezet, maar ze bevatten slechts ,,schitterende voorstellingen van de verbeelding’’. Deze beelden uit de manichese mythologie over God en diens uitgebreidheid in de kosmos worden door Augustinus gegeten. Hij zoekt immers God niet met zijn geest, maar met de lichamelijke zintuigen. ,,Ik wist niet dat God geest is, geen wezen met ledematen in de lengte en de breedte, geen wezen wiens zijn stoffelijke massa is, want stoffelijke massa is in haar deel kleiner dan in haar geheel; en: zij is ook niet overal geheel, zoals een geest, zoals God dat is.’’
Anti-manichees is ook de herhaalde vermelding dat de sterfelijke mens ,,een deel is van Gods schepping’’. De befaamde zin ‘Onrustig is ons hart totdat het rust vindt in U’ roept gedachten op aan het bij de manicheeërs centrale thema van de rust. Dat men in zijn onwetendheid in plaats van de ware God een ander wezen kan aanroepen, geeft aan dat Augustinus de manichese godsvoorstelling nu krachtig verwerpt.
Wat Augustinus in boek X van de Belijdenissen zegt, wijst ook op het andere centrale aspect van de manichese spiritualiteit: de sacrale maaltijd. Uit zijn oeuvre, uit vele manichese bronnen, maar het mooist door boekminiaturen en wandschilderingen weten we hoe het bij deze maaltijd toeging. Men ziet er de dagelijkse aanbieding van voedsel (vruchten als vijgen en meloenen met veel licht erin; brood wit als manna); men hoort als het ware de maaltijdhymnen en de muziek; men ruikt de bloemen; men smaakt de zoetheid Gods.
En het is deze maaltijd die op diverse plaatsen in de Confessiones opvallend aanwezig is: typerend voor de manichese spiritualiteit, antitypisch voor de katholiek-christelijke.
De Confessiones zijn een offerande aan de ware God; ze treden in de plaats van het werk van de auditor van eertijds. Nu immers geniet hij God als ‘spijs die geen bederf kent’. En zelfs als de ware ‘melk’: onverwacht komt bij de bisschop een vrouwelijk beeld van God op dat hij zeker bij de manicheeërs heeft leren kennen: ‘Wat ben ik, als het goed met me is, anders dan iemand die Uw melk zuigt?’

Herlezen

De Confessiones zijn een diepzinnig spiritueel document dat nu vanuit kennis van de manichese gnostiek herlezen kan, zelfs móet worden. Nieuw materiaal geeft gelegenheid bekende maar ook raadselachtige passages in nieuw perspectief te zien. Perspectief dat tijdgenoten van Augustinus welbekend was, maar dat het stof der eeuwen aan ons zicht onttrok.
Dit is een sterk ingekorte versie van de inaugurele rede die prof. dr J van Oort gisteren hield bij het aanvaarden van de leerstoel Christendom en Gnostiek aan de Katholieke Universiteit Nijmegen.

Vertel een vriend | Reageer op dit artikel | Aantal reacties 0


Reacties:

Geloof & Kerk
Familieberichten
Advertenties