De website frieschdagblad.nl maakt gebruik van cookies.
donderdag 22 februari

Geloof & Kerkdinsdag, 17 juli 2007

Op zoek naar een nieuwe tolerantie

Geweld is de onvermijdelijke uitkomst van de rivaliteit die personen, maar ook groepen en zelfs hele culturen met elkaar aangaan. Dat leidt tot wat de Franse filosoof Paul Girard ,,het zondebokmechanismeĒ noemt. In het huidige debat tussen secularisten en gelovigen is het christendom tot zondebok gemaakt. Een impressie van een conferentie die onlangs plaatsvond aan de Vrije Universiteit over Geweld en Religie.

Paul van Velthoven

De moord op Theo van Gogh en Pim Fortuyn: twee politieke moorden die tot gevolg hadden dat de Nederlandse tolerantie waar Nederland traditioneel zo lang om bekend stond, zwaar onder vuur is komen te liggen. Om dit geweld de baas te worden, werden er vergaande maatregelen bepleit en deels ook doorgevoerd waardoor politie en justitie meer bevoegdheden kregen om religieuze geweldplegers aan te pakken. Niet iedereen is daar gelukkig mee.
Kan het misschien ook anders? De schrijver en historicus Geert Mak heeft het geweten toen hij de hand in eigen boezem stak en een pleidooi voor kwetsbaarheid hield. Hij stelde religieus geweld aan de kaak maar richtte ook de beschuldigende vinger op een aggressieve seculiere cultuur.
De Amerikaans-Nederlandse schrijver Ian Buruma bewandelde in zijn veel geprezen boek over de moord op Theo van Gogh (Dood van een gezonde roker) eveneens een middenweg. Op initiatief van het Bezinningscentrum van de Vrije Universiteit werd het onderwerp onlangs uitvoerig besproken. Daar stelde Buruma dat Nederlandse verlichtingsadepten niet zo hoog van de toren moeten blazen tegen gelovigen die genuanceerder aankijken tegen de problemen waar moslim-immigranten in Nederland mee worstelen. Het is vooral het afscheid van hun religieuze verleden dat hen nu zo heftig doet uitvaren tegen de nieuwe gelovigen. ,,Dogmatisch secularisme dat stelt dat onze beschaving superieur is aan hun achterhaalde religie is ook niet erg nuttig wanneer we tegelijkertijd willen dat deze nieuwe religieuze burgers zich hard maken voor de vrijheden die we zelf in de loop der tijd hebben opgebouwdíí, aldus Buruma.
Een andere gematigde stem in dit verhitte debat, de schrijfster Margriet de Moor, beschreef in een artikel in NRC Handelsblad Nederland als een proeftuin voor het samenleven van verschillende culturen. De Moor ging in haar artikelen de mogelijkheden na om in Nederland opnieuw tolerantie tussen de aanhangers van de verschillende godsdiensten vorm te geven.
Tot precies deze opgave voelde ook het Bezinningscentrum van de Vrije Universiteit zich geroepen. Ze bood daarom onderdak aan de reeds veel langer bestaande internationale Conferentie over Geweld en Religie. Daarin zitten theologen, filosofen, historici en taalwetenschappers die het onderzoek naar geweld in religie tot hun hoofdtaak hebben gemaakt.

Geweld

De centrale figuur daarin is de Franse denker Renť Girard (1923, Avignon). Reeds 84 jaar oud, zou hij zijn opwachting maken op de conferentie die na Amsterdam een driedaags vervolg kreeg in het Kontakt der Kontinenten in Soesterberg. Gezondheidsproblemen verhinderden dat hij ook daadwerkelijk aanwezig was. In de jaren tachtig maakte hij opgang met een nieuwe cultuurtheorie over het ontstaan van geweld in de samenleving. Geweld is steeds de onvermijdelijke uitkomst van de rivaliteit die personen, maar ook groepen en zelfs hele culturen met elkaar aangaan. Dat leidt tot wat Girard noemt het zondebokmechanisme. Dit is in elke cultuur of beschaving terug te vinden. Wij kopiŽren in essentie ons gedrag naar het voorbeeld van anderen en raken dan in conflict met elkaar. Girard spreekt in dit verband van mimetische rivaliteit (mimesis is Grieks voor nabootsing).
Deze voortdurende strijd stelde Girard aanvankelijk vast aan de hand van diep borende analyses van het werk van grote romanschrijvers als Shakespeare, Dostojevski en Proust.
Wat hem nu in het christendom heeft getroffen is dat in het gedrag van Jezus dit zondebokmechanisme wordt doorbroken. De eindeloze cyclus van geweld door nabootsing, wordt in het verhaal van de lijdende Christus die zichzelf opoffert stopgezet. Dit inzicht heeft Girard in een reeks van boeken uiteen gezet en maakt hem zonder twijfel tot een van de meest originele en diep gravende apologeten van het christendom. Lange tijd werd Girard in Frankrijk door de toonaangevende intelligentsia genegeerd, maar daar is de laatste jaren verandering in gekomen nadat hij twee jaar geleden tot lid van de Acadťmie FranÁaise werd gekozen.
De laatste jaren heeft zijn theorie een nieuwe actuele waarde gekregen. In het debat tussen secularisten en gelovigen dat na de aanslagen in New York is opgelaaid wordt de godsdienst zelf tot zondebok verheven waar volgens de eersten korte metten mee moet worden gemaakt. Daartegenover stelde Girard in een vraaggesprek met het Franse dagblad Le Monde dat niet religie als zodanig veelvuldig leidt tot geweld maar in dit geval de woede van religieus geÔnspireerde wraakzuchtigen die in geweld rivaliseren met anderen wiens gedrag ze kopiŽren. Deze rivaliteit vindt in een tijd van globalisering nu op wereldschaal plaats. De vijanden van het Westen kopiŽren in hun geweld tegen het Westen het geweld dat zij daar hebben leren kennen. ,,De religie tot zondebok maken is daarom niets anders dan een armzalige poging om aan het gezicht te onttrekken hoe zeer rivaliteit, jaloezie en wrok tot geweld leideníí, aldus Girard.
Buruma staat niet bekend als kenner of aanhanger van de theoriŽen van Girard maar komt in zijn boek Occidentalisme - Het Westen in de ogen van zijn vijanden tot vergelijkbare inzichten. Hij zet zich af tegen de seculieren die in naam van de Verlichting godsdienst en godsdienstige idealen in het algemeen verwerpen. ,,Het idee dat georganiseerde religie het voornaamste probleem vormt, komt de recent geseculariseerde, ontgoochelde westerse intellectueel als al te voor de hand liggend voor, maar dit klopt niet. Want sommigen van de meest fanatieke vijanden van het Westen zijn juist seculier of denken het te zijn. Religie wordt overal ingezet voor verwerpelijke politieke doeleinden of dat nu is in India, IsraŽl, de Verenigde Staten of Saoedi ArabiŽ. Maar dat hoeft niet per se. Het kan ook voor het goede worden aangewend. In het Midden-Oosten is het misschien zelfs de enige hoop voor een vreedzame uitweg uit de huidige wanorde.íí

Kloof

Tijdens de conferentie onderzochten theologen, filosofen, historici en literatuurwetenschappers uit Europa, de Verenigde Staten en de Arabische wereld hoe de inzichten van Girard op tal van terreinen verder kunnen worden uitgewerkt. Daarbij bleek pas nog eens goed hoe moeilijk het is de kloof tussen secularisten en gelovigen te overwinnen.
In Nederland werd en wordt tolerantie tussen hen aanbevolen, maar dat komt volgens de arabist en vice-voorzitter van Pax Christi Nederland, Jan Peters, neer op vergaande onverschilligheid. In plaats van het laatste, moet tussen beiden een geŽngageerde dialoog op gang komen en hij meende dat ook in de koran daar wel degelijk handreikingen voor te vinden zijn.
In een andere aangelegenheid, het IsraŽlisch-Palestijnse conflict bleek de conflict al even onoverbrugbaar. De Grieks-orthodoxe hoogleraar Ramzi Suleiman is net als zijn joodse tegenstander David Bukay verbonden aan de universiteit van Haifa in IsraŽl. Zij kwamen in hun discussie geen millimeter dichter tot elkaar. Het debat bleef ondanks de goede wil van de moderator een discussie tussen doven.
Kritiek was er ook op de cultuurtheorie van Girard zelf. De gereformeerde theoloog Herman Wiersinga betoogde dat het zondebokmechanisme dat in het verhaal van Jezus werd overwonnen in andere, oudere culturen ook al ter discussie werd gesteld en soms werd overwonnen.
Girard heeft zich sinds de verkiezing van kardinaal Ratzinger tot paus vierkant achter hem geschaard. Girard onderschrijft van harte diens strijd tegen het relativisme van waarden, maar volgens de Nijmeegse katholieke theoloog Erik Borgman dreigt nu het gevaar dat het christendom zoals Benedictus XVI en Girard dit opvatten, een factor wordt in de rivaliteit tussen godsdiensten en culturen.
Volgens Borgman moet men het christendom niet opvatten als een theorie die onherroepelijk waar is, noch als een cultuur die smetteloze waarden verkondigt. Het is daarentegen een religie die laat zien hoezeer de mens afhankelijk`is van de goddelijke genade. De missie van de christenen is niet de problemen van de wereld op te lossen door een absolute waarheid te verkondigen, maar te wijzen op plaatsen waar dit op een redelijke wijze kan gebeuren.
Voor nadere informatie: zie
www.girard.nl

Vertel een vriend | Reageer op dit artikel | Aantal reacties 0


Reacties:

Geloof & Kerk
Familieberichten
Advertenties