Jonker citeert in zijn artikel uit het onderzoek Godsdienstige veranderingen in Nederland van het SCP (Den Haag, 2006). Daaruit blijkt enerzijds dat nog maar amper één op de vijf kerkleden ’s zondags naar de kerk gaat, en anderzijds dat de religiositeit buiten de kerk toeneemt.

Het SCP-onderzoek maakt volgens Jonker klip en klaar dat ,,de kerken het niet goed doen”. ,,Ze zijn niet aangepast aan de religieuze vragen en behoeften van de hedendaagse mens. Met name de vorm en de inrichting van het kerkelijk leven is niet meer van deze tijd”, zo waarschuwt hij. Jonker ziet de toekomst van de kerk dan ook somber in.

De emeritus docent godsdienstsociologie constateert dat de huidige vorm van het kerkelijk leven een ,,soort heilige status” heeft gekregen. ,,Kerk-zijn betekent de vorm kiezen van de lokale wijkgemeente of parochie, gegroepeerd zijn rond een predikant. De binnenkring zijn de ouderlingen en diakenen. De kring daaromheen zijn de wekelijkse kerkgangers en zij die actief deelnemen aan doordeweekse activiteiten. Deze kleine groep vormt de gemeente, de overigen hangen erbij of zijn al uit het zicht verdwenen. Deze vorm van kerk-zijn heeft binnen de kerk het alleenvertoningsrecht. Ze is verankerd in de kerkorde, rust op een stevige ambtstheologie en wordt gelegitimeerd door een robuuste kerkleer (ecclesiologie). Je maakt er je leven lang deel van uit. Doe je op deze voorwaarden niet mee, jammer dan, maar dan wordt er geen aandacht meer aan je besteed en tel je niet meer mee. Predikanten en theologen doen ons geloven dat het van het begin zo is gegaan in de kerk, en dat het zo hoort omdat de Heer het zo gewild heeft.”

Jonker attendeert de lezer erop dat deze kerkopvatting in werkelijkheid nog maar betrekkelijk jong is. ,,In de Nieuw Testamentische tijd bestonden er geen dominees, ouderlingen en diakenen en geen pastoors, parochies en pausen. Dat zijn allemaal latere uitvindingen om de kerkvorm aan te passen aan toenmalige nieuwe omstandigheden. De parochie is een uitvinding van de middeleeuwen (ca. 1200). De dominee is een uitvinding van de Reformatie (ca 1600). En de participatiegemeente zoals wij die nu kennen, is pas in de negentiende eeuw en in de tweede helft van de vorige eeuw ontwikkeld.”

Nieuwe opgave

Zijn oproept past in de discussie die - in beperkte kring - wordt gevoerd over nieuwe vormen van kerk-zijn. Daarbij moet worden uitgegaan van het zogenaamde vloeibare kerk model (liquid church).

In onze tijd staan de kerken volgens Jonker voor de opgave een nieuwe vorm van kerk te ontwikkelen, die is aangepast aan de omstandigheden van déze tijd. Dat moet volgens hem dus iets anders worden dan de lokale gemeente rond kerkgebouw en predikant, die gericht is op volledige participatie.

,,Of het zal lukken? Zeker is, dat een vergrijzende en behoudzuchtige kerk, die zich laat binden door ongewenste legitimaties vanuit het verleden, er niet in zal slagen nieuwe en inspirerende vormen te vinden. De vraag is”, zo besluit hij zijn artikel, ,,hoeveel religieuze openheid en vurigheid een vernieuwende kerk zal kunnen opbrengen.”