Het geloof in God als een persoon, tot wie je je kunt richten in gebed en lofprijzing, staat vandaag op de tocht. Maar niet alleen vandaag. Al een paar eeuwen staat het geloof in een persoonlijke God onder druk in West-Europa. Ontwikkelingen in de natuurwetenschappen lijken onaannemelijk te hebben gemaakt dat God ingrijpt, dat Hij een actieve rol speelt in het wereldgebeuren; alles verloopt immers via natuurwetten?

De twee hoofdsprekers tijdens de derde Utrechtse Studiedag haakten beiden aan bij het moderne levensbesef, dat geloven in een persoonlijke, goede God kan bemoeilijken. Prof. dr. C. van der Kooi verwees naar W.F. Hermans, die in zijn roman Nooit meer slapen de onherbergzaamheid van de wereld schetst. Dr. N.W. den Bok knoopte aan bij een gedicht van Leo Vroman, waarin een godheid aangeroepen wordt onder de benaming ‘Systeem’. Tegen dit Systeem zegt Vroman: ,,ik noem U dus geen God, / geen Heer of ander Woord, / waarvan men gave en gebod / en wraak wacht en tot wiens genot / men volkeren vermoordt.’’

Van der Kooi betoogde dat het een misvatting is te denken dat geloof in een goddelijke persoon een paar eeuwen geleden gemakkelijk was of vanzelf sprak. Het geloof heeft altijd zijn aanvechtingen gehad. Toch hoort het helemaal bij het bijbelse godsbeeld dat God persoonlijk en nabij is. God is op het leven betrokken, Hij is geen verre of afstandelijke God. Van der Kooi verwees naar Calvijn, die God omschrijft als een huisvader, die liefdevol voor zijn kinderen zorgt. Ook spreekt Calvijn over God ,,als een min die het kind vol de borst geeft.’’ Van der Kooi: ,,Is dit afstandelijk theïsme? Gaat het hier over een God die ver boven ons verheven is?’’

Een bekende uitkomst van het denken over God is volgens Van der Kooi de stelling dat God samenvalt met alles wat er is. Deze zienswijze wordt nogal eens gekoppeld aan een uitspraak van Paulus: ‘in Hem leven wij en bewegen wij ons’. Hiertegen heeft in Nederland met name de ethische theologie zich verzet, zei Van der Kooi. Terecht, want hiermee wordt niet alleen het bijbelse beeld van God onrecht gedaan, maar je verliest uiteindelijk ook de humaniteit: als God geen persoon meer is, staat het persoonzijn van de mens ook op de tocht en valt moeilijk meer vol te houden dat je als mens verantwoordelijk bent, antwoord schuldig bent aan je Schepper.

Van der Kooi noemde de geschiedenis een belangrijk gezichtspunt om God en mens ter sprake te brengen. In de bijbelse verhalen spelen God en mens een rol, het gaat er concreet en heftig aan toe, ‘het bloed druipt eruit’. Je mag de concrete geschiedenis niet onderwaarderen ten faveure van een reeks ‘eeuwige waarheden’ over God. Dat is wel gebeurd in de loop der tijd, met fatale gevolgen: de relevantie van God voor het dagelijkse leven verdween, Hij verdampte.

Als het gaat om het persoonzijn van God, is het van belang in te zien dat God aanspreekbaar is. God zwijgt niet, zei Van der Kooi met een verwijzing naar de psalmen. Vervolgens is God onderscheiden van deze wereld: Hij staat er los van. God is iemand van wie de bijbel zegt dat Hij denkt, wil, liefheeft, handelt. ,,God is in staat tot aanhankelijkheid, tot levengevende communicatie met mensen; dat is zijn soevereiniteit, waarvan wij ‘meer mens’ worden,’’ aldus Van der Kooi.

Volgens Den Bok zijn er in de discussie over God als persoon twee fronten: enerzijds de seculiere cultuur, waarin het bestaan van een persoonlijke God geen enkele vanzelfsprekendheid meer heeft. Tegelijk is er ook een front ‘naar binnen’: de persoonlijke God die de kerk al eeuwenlang verkondigt, zou verre van volmaakt zijn - dat is een besef dat sterk onder gelovigen leeft. De God van het christendom zou vele gebreken hebben: wraakzucht en willekeur bijvoorbeeld. Volgens Den Bok legt juist deze twijfel de werfkracht van de kerken lam. ,,Religieus geïnteresseerden die van buiten naar binnen lopen, stoten ìn de kerk al snel op een grote groep mensen die hen ontmoedigt verder naar binnen te gaan, omdat deze groep zelf geen vertrouwen meer heeft in de eigen identiteit van de christelijke traditie.’’

Dat is een groot probleem, vindt Den Bok. Een oplossing ziet hij een hernieuwde oriëntatie op wat je de klassieke theologie zou kunnen noemen: de theologie die ontwikkeld is sinds Augustinus, met hoogtepunten in de late middeleeuwen, doorlopend tot ongeveer 1800. Om op (her)ontdekkingstocht te gaan in deze traditie van geloven en denken, moet je haar vooraf wel enig krediet geven, zei Den Bok. In zijn bijdrage zette hij zelf hoog in: we moeten durven spreken over een God die zowel persoonlijk is als volmaakt. God is geen blinde natuurkracht, geen onkenbare wereldenergie, maar ook niet een goddelijke persoon aan wie van alles mankeert. Den Bok is van mening dat bezwaren tegen het persoonzijn van God eerlijk onder ogen moet worden gezien. Is God almachtig? Is God geen projectie? Kan God wel mens worden? Weet God echt alles? Is Hij een compleet onveranderlijk persoon? Het zijn allemaal lastige vragen, waarmee veel andere vragen samenhangen. Den Bok is van mening dat we vandaag te rade kunnen gaan in de brede traditie van de klassieke theologie, waarbij een niet onaanzienlijke rol toegekend mag worden aan het analyseren van argumenten tegen Gods persoon of zijn volmaaktheid. ,,Laten we geen genoegen nemen met een volmaakt wezen dat onpersoonlijk is, dat geen personen kan scheppen en waarmee ook geen persoonlijke relatie mogelijk is. Maar laten we ook geen genoegen nemen met een persoonlijke God bij wie we enige onvolmaaktheden op de koop toenemen.’’

Ter gelegenheid van de studiedag in Utrecht verscheen het cahier Om een persoonlijke God, waarin op toegankelijke wijze, in tien korte hoofdstukken, aspecten van Gods persoonzijn aan de orde komen. Het bestuur van de Utrechtse Studiedagen hoopt zo een gesprek op gang te brengen op het grondvalk van de kerken. Met het ook op de studiedag van 2007 zal er een meer wetenschappelijke studie verschijnen van de hand van Nico den Bok.

N.a.v. Om een persoonlijke God. Aanzet tot bezinning in de gemeenten. Onder redactie van Arjan Plaisier e.a. Uitgeverij Boekencentrum. 56 blz. Prijs: 6,99 euro.