Leeuwarden – Op middelbare scholen in Fryslân staan oude taalpatronen de ontwikkeling van de Friese taal in de weg. Op de scholen is Friese les al jaren gemeengoed, maar buiten deze lessen om doen scholen veel te weinig om het gebruik van het Fries te stimuleren. Dat is de belangrijkste conclusie van de onderzoekers Renze Valk en Jacob van der Bij.

In opdracht van de provincie hebben ze vier scholen vijf jaar lang gevolgd. Deze scholen hadden van de provincie extra geld gekregen om de positie van het Fries te verbeteren. Daarmee werd Fries lesmateriaal voor vakken als geschiedenis en aardrijkskunde ontwikkeld en kregen leerlingen Friese poëzie te lezen.

Dat leidde op alle scholen tot een duidelijke stijging in het aantal havo- en vwo-leerlingen dat Fries als examenvak koos. Buiten het vak Fries gebeurde echter weinig. De houding van leraren ten opzichte van het Fries veranderde maar op één van de vier scholen ten goede, de houding van leerlingen bleef hetzelfde. Ook was er geen effect op het taalgebruik van docenten en scholieren in andere lessen en daarbuiten.

,,It projekt hat him ôfspiele yn ’e marzje fan ‘e skoalle”, zegt onderzoeker Renze Valk. Volgens Valk hebben de scholen zich niet gerealiseerd dat de reikwijdte van hun project veel groter was dan alleen het vak Fries. Hij wijt dat aan een gebrek aan bewustzijn. ,,De tradysje is om gjin Frysk yn ’e les te brûken”. Valk en Van der Bij noemen dat een ‘verborgen leerplan’. Deze taalcodes hebben een lange geschiedenis. Traditioneel wordt Nederlands nog altijd met officiële zaken, zoals school, geassocieerd. Fries hoort bij het informele circuit. ,,Dat sit der djip yn”, aldus Valk. Zeker als het gaat om Fries schrijven. Aan het begin van de eenentwintigste eeuw is het gros van de Friezen nog altijd analfabeet in de regionale taal, stellen de onderzoekers.

Met Van der Bij heeft Valk in zijn onderzoek ook aanbevelingen gedaan om de situatie te veranderen. De directie van een school moet die oude taalcodes aan de orde stellen. Wanneer wordt er Fries gebruikt op onze school, wanneer schakelen we over op het Nederlands? Waarom is dat? Vervolgens moet de directie met de leraren afspraken maken over het gebruik van het Fries en die ook handhaven. Dat is de enige manier om echt iets te veranderen in het taalgedrag van leerlingen en leraren, zegt Valk.

Valk en Van der Bij kennen elkaar al jaren. Via de Onderwijsraad hebben ze zich al eerder met de positie van het Fries beziggehouden. Dat was reden voor de provincie om hen voor dit onderzoek te vragen. De twee hebben er aan de Universiteit van Amsterdam een dubbeldik proefschrift van gemaakt. Op 1 december promoveren ze op het onderwerp.