Een Fries van groot formaat is gestorven: Jelle Zijlstra. Decennialang is hij wellicht de bekendste Fries geweest: hoogleraar economie, minister, minister-president en president van De Nederlandsche Bank. En hij had meer kunnen zijn; diverse belangrijke internationale posities werden hem aangeboden, maar hij weigerde.

Meer dan enig andere politicus is Zijlstra voor talloze ARP-kiezers en anderen de betrouwbare factor geweest in de Haagse politiek. Met zijn grote scherpzinnigheid ontwikkelde hij degelijke economische opvattingen die vertrouwen wekten bij de kiezer: wat je niet hebt, kun je niet uitgeven. En: een betrekkelijk bescheiden rol voor de overheid; beleid op hoofdpunten en slechts ingrijpen op strategisch belangrijke onderwerpen.

Wat het volk ook waardeerde, was de altijd enigszins afstandelijke houding van Jelle Zijlstra jegens het politieke gedoe. Onderonsjes in politieke partijen en in hun onderlinge gekissebis stonden ver bij hem vandaan. Hij was ook de nuchtere wetenschapper die niet kon leven van politieke slogans of hemelbestormende idealen: er moest gewoon worden gewerkt, hard gewerkt. Die houding sprak velen in den lande aan.

Jelle Zijlstra was een goed wetenschapper, een van ’s lands grootste na-oorlogse economen, zei minister-president Kok. Toch is het niet zijn grote verstand alleen dat hem een unieke positie in de vaderlandse politiek van de afgelopen vijftig jaar bezorgde. Het is de combinatie geweest van zijn intellectuele vermogens met zijn karakter die hem de ere-positie heeft gebracht.

Zijlstra is een zoon van zijn traditie en van Fryslân gebleven. Een groot aantal jaren had hij een boerderij in De Tike. Hij verbleef er graag en veel. In zijn flat in Wassenaar stond een pijporgel, waarop hij regelmatig kerkmuziek speelde. Hij nam orgellessen tot op een leeftijd waarop anderen denken het al goed te kunnen. In zijn flat kwam ook iedere dag het Friesch Dagblad : teken van zijn binding met zijn afkomst en van het belang dat hij zag in het levend houden van de traditie, waarvan hij zo’n grote zoon was.

De koningin heeft in haar toespraak tot het Nederlandse volk belangrijke dingen gezegd. Op Kerstdag bracht ze in herinnering hoe in de wereld ongelijkheid, haat, wraak, onverdraagzaamheid en geweld lijken te regeren. Ze riep op om als mensen niet met de ruggen naar elkaar te blijven staan, maar om in gemeenschap te leven met elkaar. Saamhorigheid geeft de kracht om wanhoop te boven te komen en weerstand te bieden tegen het kwade.

De aanslagen in New York en Washington vormden de ondertoon in de kersttoespraak, zonder deze te benoemen. In de rede ligt een spanning tussen enerzijds de rechtsstaat die beschermd moet worden tegen onrecht, en anderzijds het besef van de ‘pijnlijke onvolmaaktheid vin de maatschappij van vandaag’. De rechtsstaat is geen statisch of onaantastbaar begrip; de rechten die de rechtsstaat kan laten gelden, zijn dan ook nooit vanzelfsprekend. Steeds moet worden nagegaan of de rechtsstaat rechtvaardig is, bijvoorbeeld ten opzichte van andere landen.

Er is veel ongelijkheid in de wereld – het Westen is onbarmhartig in het opeisen van de welvaart die er in de wereld te verdienen valt. Die ongelijkheid is geen rechtvaardiging voor daden van geweld, maar is wel een voortdurende kritische notie als een beroep wordt gedaan op de rechten van de rechtsstaat.

De koningin sprak over de veiligheid die wordt gevonden in gemeenschap met anderen. Dat geldt binnen de Nederlandse verhoudingen – bijvoorbeeld die tussen allochtonen en autochtonen – het geldt ook internationaal. De wereld is te klein geworden om als land of als continent geďsoleerd te willen leven. De Nederlandse landbouw, industrie en handel opereren op wereldschaal. Hoe meer ons land exporteert of verhandelt, hoe beter het ons gaat.

We kunnen het ons niet permitteren om de gemeenschap met anderen te beperken tot degenen die met ons in dit land of op dit continent leven. De gemeenschap van mensen is een wereldgemeenschap geworden. Die werkelijkheid aanvaarden we ten volle – en met graagte – als het om de economie gaat; de werkelijkheid van de wereld als gemeenschap van mensen en van belangen van mensen kunnen we niet langer ontkennen.