Wat volgens Knaap buiten kijf staat, is dat hoe sneller een verbinding tussen steden is, hoe meer banen dat in die steden oplevert, want bedrijven zoeken elkaar op. In de snelste variant kan een magneetzweefbaan de reiziger in drie kwartier van Amsterdam-WTC naar het Noorden brengen. In het meest gunstige geval levert dat Noord-Nederland zo’n 3000 nieuwe banen op. Flevoland en de Randstad profiteren ook met een banengroei van zo’n 2500. ,,Het grappige is: ook de Randstad heeft er voordeel van. Er komen echter nauwelijks banen bij, je ziet met name een verschuiving. Bedrijven zullen verhuizen vanuit Overijssel, Brabant en Limburg. In feite leg je de Randstad en het Noorden dichter bij elkaar, de economische dynamiek en voorspoed van de Randstad komen dan hier terecht. Inderdaad, het Noorden gaat dan een onderdeel van de Randstad vormen.”

Als econometrist bedacht Knaap een ingewikkeld wiskundig rekenmodel waarmee indirecte effecten van bijvoorbeeld een snelle verbinding kunnen worden berekend. De conclusies van Knaap zijn niet nieuw; ze zijn al in 2000 gepresenteerd in het rapport Indirecte Effecten Zuiderzeelijn , dat samen met TNO Inro, de Vrije Universiteit en de TU Dresden is gemaakt.

Wat nog ontbrak en wat wél nieuw is, is dat zijn berekeningen nu ook onbetwist wetenschappelijk zijn onderbouwd. De afgelopen jaren liet hij zijn rekenmodel los op Amerikaanse cases, vanwege het vele vergelijkingsmateriaal dat daar voor handen is, en alles bleek te kloppen.

In die jaren zag hij ondertussen ettelijke partijen er met zijn onderzoekgegevens vandoor gaan. Allemaal belangenpartijen die eruit of onderuit haalden wat hen uitkwam.

Het rekenmodel wordt sindsdien met de nodige regelmaat toegepast. Zo moet er ook uitgerekend zijn hoeveel banen het oplevert als de zweefbaan een rondje door de Randstad maakt en zijn in West-Friesland de gevolgen van een snelle treinverbinding naar Noord-Nederland via de Afsluitdijk berekend. De resultaten kent Knaap echter niet. ,,Die gebruiken politici pas als ze van pas komen.”

Eén ding valt hem erg op. Hoewel het rendement van een snelle verbinding naar het Noorden ,,niet denderend is, een positief effect op de economie heeft die wel”. Dat is volgens Knaap zonneklaar. ,,Maar het Centraal Planbureau is kennelijk huiverig om dat te zeggen. Ze hebben zich bij de Betuwelijn geweldig verrekend en willen dat nooit weer. Daarom zijn ze erg voorzichtig, ze willen zeker weten dat de Zuiderzeelijn wel rendabel is. Ongetwijfeld zeggen ze dat niet hardop, maar dat speelt wel mee. Wat er met de Betuwelijn gebeurt, is erg vervelend voor de betrokken partijen. Jorritsma zag als minister allemaal imago-effecten, maar terwijl ze aan het bouwen zijn blijkt Duitsland helemaal niet zo op een treinverbinding te wachten, veel vervoer kan ook per schip. Nederland hoefde niet zo rigoureus op de schop.”

Wat Knaap zich zeven jaar geleden aan het begin van zijn onderzoek afvroeg, was hoe het toch kan dat in de Randstad zoveel meer wordt geproduceerd dan in de regio. ,,Waarom zijn de dingen zoals ze zijn? Waarom ligt de productie in Zuid-Holland tien keer hoger dan in Friesland?”, spiegelt Knaap voor. Overigens is de productie maar tweemaal zo hoog als gekeken wordt per hoofd van de bevolking, maar dan steekt Fryslân weer heel schril af bij Utrecht, waar elke inwoner per hectare zevenmaal zo veel produceert als Fryslân. ,,Als econoom is het problematisch om te verzinnen waarom dat zo is. En als je dat niet weet, kun je ook niks veranderen”, legt Knaap uit.

Knaap bedacht daarom een nieuwe rekenmethode op basis van Nieuwe Economische Geografie. Hij ging er vanuit dat nieuwe bedrijven zich bij voorkeur in de Randstad vestigen, omdat ze daar allemaal bij elkaar zitten. ,,Een bedrijf heeft er enorm veel voordeel van als het advocatenkantoor en het reclamebureau ook om de hoek zitten. Dat heb ik gemeten en dat bleek te kloppen”, zegt Knaap.

Die krachten moeten volgens hem niet worden onderschat. ,,Je ziet het aan Philips. Dat bedrijf zit jarenlang in Eindhoven, maar het hoofdkantoor verhuist toch naar Amsterdam, anders komt het niet goed. Als je kijkt naar de beschikbare grond en waar mensen willen werken, dan kun je honderd keer beter buiten de Randstad zitten en toch doet vrijwel niemand dat. Toch wil iedereen zich met zijn toko in Rotterdam vestigen. Wat is de grap: als je een hele snelle verbinding aanlegt, dan is het ineens niet meer zo onaantrekkelijk om verder weg van Amsterdam te zitten, zeker gezien de veel lagere grondprijs en de hogere arbeidsreserve in het Noorden”, vertelt Knaap.

Knaap, geboren in Oldenzaal, is exemplarisch voor zijn onderzoek. Hij verhuisde nog tijdens zijn studie in Groningen voor een baan naar het Westen. Hij woont tegenwoordig in Amsterdam en werkt als econoom aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam onder leiding van de gerenommeerde Lans Bovenberg. Tegenwoordig rekent hij de effecten bij pensioenenbeleggingen door in plaats van infrastructurele projecten. ,,Ik ben symptomatisch voor iedere hoogopgeleide in het Noorden en exemplarisch voor mijn eigen onderzoek”, grijnst hij.

Zijn promotieonderzoek ‘speelt’ zich overigens ‘af’ in 2020, de berekeningen zijn er op gebaseerd dat de Hanzelijn langs onder meer Lelystad en Zwolle er al ligt. En zo zeker is dat vandaag de dag nog steeds niet. De snelste variant is tegelijk ook de duurste variant. Knaap heeft berekend dat de miljarden euro’s die een magneetzweefbaan kost een relatief laag rendement oplevert. ,,Ik geloof 5 procent en dat is niet veel als je de risico’s bekijkt.”

Knaap heeft ook berekend dat de snelle treinverbindingen alleen interessant zijn voor personenvervoer. Voor goederen is de dure trein niet interessant omdat de transportkosten al erg laag zijn. ,,Bedrijven hebben diensten nodig, en dat is mensenvervoer. En voor diensten ben je afhankelijk van een snelle verbinding. Het maakt dus ook heel veel uit of je dicht bij een station zit, het probleem is vaak het voor- en natransport. De tijd die je wint met de hsl, verlies je weer als je voor een rood stoplicht moet wachten en daardoor de trein mist. De gunstige effecten nemen heel hard af naarmate je verder van een station verwijderd bent.”

Ook de gevolgen per sector zijn doorberekend. Zo schiet de agrarische sector niets op met een snelle treinverbinding naar de Randstad, en zal vooral de dienstensector profiteren. De toeristische sector verliest aan de ene kant banen, bijvoorbeeld doordat minder hotelovernachtingen nodig zijn vanwege de snellere vervoersmogelijkheden, maar wint ook weer banen terug. ,,Mensen uit de Randstad doen eerder een dagje Heerenveen of Leeuwarden. Andersom had iemand die slecht ter been is dinsdag toch de uitvaart van prinses Juliana in Delft bij kunnen wonen.”

Of internet ook een oplossing zou kunnen zijn om mensen dichterbij elkaar te brengen, in plaats van snelle treinen, durft Knaap niet te stellen. ,,Je kunt zeggen dat mensen door internet niet meer hoeven te reizen, maar we doen het toch. Ik kan in theorie veel thuis doen, maar ik reis toch elke keer van Amsterdam naar Rotterdam voor mijn werk. Als het echt zo werkte kwam ik ook hier in Friesland of in Limburg wonen waar de lucht schoon is, de effecten zijn het berekenen wel waard.”

Er kleven wel manco’s aan zijn onderzoek. Zo heeft Knaap geen rekening gehouden met mensen die vanwege de snelle verbinding in het Noorden gaan wonen, maar in het Westen blijven werken. Ook zijn de internationale effecten op ‘0’ gehouden, omdat die niet zijn doorberekend. ,,Het zou wel een goede grap zijn als Duitsland alsnog besluit een magneetzweefbaan aan te leggen die aansluit op Groningen. Dan heb je een goede kans dat de banen in Duitsland hierheen verschuiven.”

Ook kent hij de kritiek op de econometrie dat daarin geen rekening wordt gehouden met zaken als emotie, psychologie en gezondheid. ,,Natuurlijk hebben die zaken effect, maar die zijn nu eenmaal niet te berekenen. Het is geen exacte wetenschap, maar het alternatief is dat we maar niks onderzoeken en hopen op positieve effecten. Dan is dit beter”, vindt Knaap. ,,In Den Haag willen ze precies weten hoeveel procent rendement investeringen opleveren, dat lukt met dit soort projecten natuurlijk nooit. Het Centraal Planbureau rekent alles door, maar ook zij kunnen de economie niet exact voorspellen.”

Met rationele dingen kun toch je een heel eind komen qua voorspellingen, vindt Knaap. ,,Zodra je je op het pad van psychologische en emotionele aspecten begeeft, kun je álle argumenten gebruiken. Politici als Alders (Commissaris van de Koningin van Groningen, red.) houden zich er wel mee bezig. Alders is pro-zweefbaan en zegt dat zo’n verbinding een enorme imagoverbetering van het Noorden in de Randstad betekent. Dat gelooft hij als politicus. Als wetenschapper moet ik toegeven dat ik geen flauw idee van die effecten heb. Mijn berekeningen zijn redelijk betrouwbaar en zaken als imagoverbetering nemen we niet mee, omdat we er niks van weten.”