De website frieschdagblad.nl maakt gebruik van cookies.
vrijdag 22 augustus

Geloof & Kerkzaterdag, 27 september 2003

Theoloog Henk Vreekamp: ik ben een heiden
‘Kerk moet terug naar heidense wortels’
Je kunt het boek gebruiken als wandelgids ‘religie op de Veluwe’. Maar Zwijgen bij volle maan is toch echt een theologisch werk waarin Henk Vreekamp zijn heidense Veluwse wortels (her)ontdekt en in gesprek brengt met jodendom en christendom. Zijn conclusie: ,,Ik kom uit voor mijn geaardheid: ik ben een heiden’’.

THEO KLEIN
Wat hem verbaast: voor de Nederlander is de Griekse en Romeinse mythologie gesneden koek, maar de Edda, de dertiende-eeuwse verzameling Germaanse mythologie blijft een gesloten boek. ,,Ik zou er veel voor voelen om de Edda eenzelfde plaats in de kerk te geven als de apocriefe boeken.’’
Als Kerk en Israëltheoloog van de Samen-op-Wegkerken onderwees Henk Vreekamp de kerk de joodse wortels van het christelijk geloof. Van hem verwacht je geen boek waarin met sympathie over het heidendom wordt geschreven. Het boek verraste hem zelf ook. Aan de drang om zijn heidense Veluwse wortels te ontdekken kon hij echter geen weerstand bieden.
,,Ik heb me altijd min of meer bewust afgesloten voor mijn wortels. Dat was iets van het verleden. Maar in 1992 werd ik van binnen gedrongen er wat mee te doen. Ik was vastgelopen in mijn werk voor Kerk en Israël, zat ziek thuis en kreeg het gevoel dat ik naar buiten moest, mijn wortels ontdekken. Van joodse zijde kreeg ik vaak de vraag: ‘Wie ben jij als christen.’ Daarop had ik geen antwoord. Daarvoor moest ik ontdekken wie ik was voor ik, of mijn voorgeslacht, christen werd. Wandelend ontdekte ik mijn heidense wortels op de Veluwe, waar ik ben geboren en getogen. Ik heb me gestort op mijn stamboom en me verdiept in de mythische verhalen die tot honderd jaar terug nog in de lange winteravonden op de Veluwe werden verteld. Tot mijn verrassing ontdekte ik dat veel verhalen uit de Edda, de Germaanse mythologie, leefden op de Veluwe. Het Uddelermeer, voor de Veluwnaar een onpeilbaar diep meer, was volgens de verhalen ontstaan doordat Thor zijn hamer wierp naar de monsterslang Jörmungandr. Natuurlijk wist ik van de Edda. Maar dat was voor mij een boek uit het verleden, dat ik voor kennisgeving had aangenomen. Niet dus. De Veluwe, mijn stam- en geboortegebied zit vol verwijzingen naar die Germaanse godenwereld.’’

Thuiskomen

,,De wandelingen die ik beschrijf in Zwijgen bij volle maan heb ik ook daadwerkelijk gemaakt. Zo’n 1500 kilometer heb ik er opzitten. Ik ontdekte hoe diep de verworteling zit met mijn geboortegrond. De Vreekampen bleken al geslachten lang op de Veluwe te huizen. Kootwijkerzand, het woeste en lege gebied, ontroerde mij. Het voelde als een soort thuiskomen, de tranen sprongen er mij in de ogen.’’
,,De Veluwe staat bekend als de bible belt met strenge orthodoxie. Maar dat is import van anderhalve eeuw geleden. De oorspronkelijke Veluwenaar is getekend door zijn strijd met de arme grond. Afhankelijkheid, berusting maar ook mildheid kenmerken hem. En ook de gedoopte Veluwenaar is zijn heidense trekken niet kwijtgeraakt. Ik ben predikant geweest in Oosterwolde. Ooit trokken daar na de nieuwjaarsdienst dominee en kerkenraad zich terug voor een borrel. De kerkvoogden verkochten ondertussen in de kerk de plaatsen per opbod. Dat had minder met geld te maken dan met de behoefte van de mensen om zich ook in het nieuwe jaar persoonlijk te kunnen verzekeren van een plek in het heiligdom. Daar mocht de dominee zich niet mee bemoeien.’’
,,De heiden is letterlijk ‘mens van de heide’. Hij leeft dicht bij de natuur, de jaargetijden en zonsop- en ondergang bepalen zijn ritme. Ik kom zelf uit een boerengezin en heb het van nabij meegemaakt. Ik ben als heiden geboren, het zit in mijn vlees en bloed, in mijn genen. Ik ben gedoopt, maar dat maakt mij niet los van mijn heidense wortels, mijn geboortegrond. Je kunt zeggen dat dit neigt naar bloed en bodem. Klopt, maar loop daar niet voor weg. Juist door het te verdringen gebeuren er ongelukken. De grondlegger van de bloed en bodemtheorie van de nazi’s, wilde de Duitse boer zijn plaats in het geïndustrialiseerde Duitsland teruggeven. De Jood, telg van een nomadenvolk uit het Middellandse Zeegebied, paste daar niet in, werd gezien als een bedreiging. Het jodendom en christendom zijn wezensvreemd aan de heiden. Het is geïmporteerd uit het Middellandse-Zeegebied, min of meer aan de Germanen opgedrongen. Het heeft niet een heidens cyclische maar lineaire tijdsopvatting. Het wil de natuurwetten doorbreken. De aardse geschiedenis zal zich niet in een kringloop herhalen maar uitlopen op Gods koninkrijk, dat niet van deze wereld is. Dat is ook het bevrijdende: de cyclus, die bij de dood geen cirkel maar een spiraal blijkt te zijn, geeft geen uitzicht maar houdt de mens gevangen en loopt uit op de dood. Door het heidendom in jezelf te ontdekken, leer je ook beter ontdekken wat het jodendom en christendom je te vertellen hebben.’’
,,Het heidendom is ook getekend door angst en gewelddadigheid. Je kunt tegenwerpen dat ook de bijbel vol geweld staat en Israël volken uitroeit. Vanuit de theologie valt daar veel over zeggen: het geweld vindt plaats op de kritieke momenten in het bestaan van het volk Israël: gaat het mee met het heidendom of blijft het staande. Ik wil daar als christen uit de heidenen geen uitspraken over doen. Ik heb vooral te maken met zes miljoen in een heiden-christelijke cultuur vermoorde joden.’’

Jezus als superheld

,,Ik heb ook te maken met de manier waarop het evangelie tot de Germanen is gebracht. Het ging vaak gepaard met geweld. Wie zich niet liet dopen, werd gedood. In de Heliand uit de negende eeuw werd het evangelie aan de Germaanse volksaard aangepast. De Jezus van het evangelie werd vertekend. Niet de lijdende knecht des Heren, maar een superheld, een soort Odin. Miskotte in zijn Edda en Torah had er geen goed woord voor over en dan ergerde hij zich niet eens aan het hoge vikingschip dat de Heliand op het meer van Galilea laat varen. Ik vind het een prachtig epos, al moet je niet verbaasd staan dat het evangelie zich op die manier snel losmaakt van de joodse wortels. Het is het evangelie naverteld in Eddavorm. Dat sprak de Germanen aan.’’
,,Wat me trouwens verbaast, is dat van dit toch zo belangrijke boek geen Nederlandse vertaling bestaat. Wij leren en weten van alles over het jodendom, christendom en de Griekse beschaving maar negeren onze eigen wortels als de Heliand en de Edda. Zo lang is het niet geleden dat het noorden van Europa heidens was. We spreken wel over tweeduizend jaar christendom. Maar in onze streken is dat nog maar duizend jaar. Doordat het met geweld is opgelegd, namen velen het christelijk geloof ook niet echt in zich op. Met de komst van het christendom is het heidendom in feite ondergronds gegaan. Abel Herzberg wees er op dat het nazisme een uitbarsting was van weggestopt heidendom. Zodra het de kans kreeg greep het met een enorme kracht om zich heen.’’

Runen

,,Het graven naar mijn wortels is me niet in de koude kleren gaan zitten. Wat heeft het christendom en jodendom met mij, heiden gedaan. Het wonderlijke is dat ik uiteindelijk de antwoorden heb gevonden buiten de Veluwe, zoals ook het evangelie van buiten af tot ons is gekomen. Het was nota bene in Utrecht, de plek van waaruit dankzij Willibrord het christendom zich over Nederland heeft verspreid. Op het Domplein staat een steen. Op de steen, een kopie uit 1936 van een runensteen uit Denemarken, staat in het heidense runenschrift dat koning Harald Noorwegen en Denemarken tot het christendom bekeerde. Christus staat er ook op afgebeeld, als de Heliand. In die gedaante word ik als heiden aangesproken. In de heidense runentaal zegt Jezus dat het leven met Donar en Odin voorbij is. Ik ben een heiden maar door de doop word ik christen genoemd. Dat is mijn plek: tussen Tora en Edda in.’’
,,Ik vraag me af of de kerk ook haar heidense wortels onder ogen durft te komen. Ze zal wel moeten. In onze tijd, waarin het christendom aan aanhang en invloed verliest, zie je weer een serieuze opleving van het heidense gedachtegoed. Zoek internet maar eens af. De vraag die we onder ogen moeten zien is: hoe diep is het christendom in de Noord Europese en onze eigen ziel ingedrongen.’’
,,Er wordt in Nederland ook weer Walpurgisnacht, de heksensabbat, gehouden. Kerken spelen op die herleefde belangstelling wat hap snap in. Dan duikt er plotseling een midwinterhoorn op in de kerstnachtdienst of zijn er avonden met mandela-tekenen. Andere christenen roepen op tot gebedsdiensten tegen Walpurgisvieringen. Ik zou het liever wat dieper aan willen pakken. Ga niet zomaar wat leuke dingen doen in de kerk omdat de mensen er om vragen, maar bestudeer je heidense wortels. Hou een studiehuis over de Edda, lees de Heliand in een dienst. En ga niet bidden tegen de Walpurgisnachtvierders. Zoek liever het gesprek met hen. Stel hen ook voor de keuze: de God van Israël of het heidendom. Mij is die keus ook niet bespaard gebleven.’’
N.a.v.: Henk Vreekamp, Zwijgen bij volle maan. Uitgeverij Boekencentrum Zoetermeer, 345 blz; 25 euro.

Vertel een vriend | Reageer op dit artikel | Aantal reacties 0


Reacties:

Geloof & Kerk
Familieberichten
Advertenties