Kerkscheuringen, familieruzies, persoonlijke angsten, felle theologische debatten; de Bijbel en de uitleg daarvan zijn aanleiding geweest voor veel narigheid. Dat verschil van inzicht en verschil van geloof tot grote narigheid leiden, is betreurenswaardig. Zeker als wordt bedacht waarop die verschillen betrekking hadden: de Bijbel en de uitleg daarvan.

Tegelijkertijd: dat er verschillen bestaan, is niet verwonderlijk. De Bijbel is geen eenvoudig boek. De inhoud is geschreven in oude talen, in tijden die veel van de onze verschillen, in stijlen die we hooguit kunnen na-denken en in leefwerelden waarin mensen anders dachten en deden. Met een gerust hart kan worden gezegd dat de mensen die in bijvoorbeeld de verhalen van Mozes figureren, andere mensen waren dan wij zijn.

Enkele weken geleden werd de Groninger emeritus hoogleraar Douwe Holwerda negentig jaar. Ter gelegenheid daarvan verscheen een artikel over hem in deze krant. Daarin komt onder meer aan de orde hoe Holwerda (Westernijtsjerk, 1920) als kenner van het Grieks – de grondtaal van het Nieuwe Testament – soms tot andere inzichten kwam dan Bijbelvertalers. Over die verschillen werd gedebatteerd door vakgenoten en anderen. Gelukkig zonder narigheid.

Vanuit studie van de grondtekst is Holwerda ervan overtuigd dat van sommige passages de gangbare vertalingen, inclusief de Statenvertaling, niet kloppen. Die laatste, overigens, heeft het protestantse theologische denken beïnvloed. En dat is soms merkbaar in latere vertalingen. Daar lijkt de theologie vooraf te gaan aan de vertaling.

In Nederland hebben we een betrekkelijk groot aantal vertalingen, oud en nieuwe. Tussen die vertalingen – en in het interpreteren ervan – bestaan verschillen, soms grote. Die kunnen hebben te maken met keuzes in de betekenis van een woord, of begrip. Een voorbeeld is het begrip ‘elementen van de kosmos’ waarover de apostel Paulus spreekt in het Bijbelboek Colossenzen. Er zijn verschillende opvattingen over hoe ‘elementen’ begrepen moeten worden. Zijn het de oerelementen water, vuur, aarde en lucht? Of zijn het de ‘eerste beginselen’ (van het godsdienstig onderricht)? Anderen menen dat het gaat om de machten van de wereld en nog weer anderen menen dat met elementen wordt gedoeld op geestelijke wezens die invloed hebben op de mens en op de materie.

Over het begrip elementen wordt veel geschreven en wordt er voor iedere vertaling een keuze gemaakt. Niet iedereen wil aanvaarden dat iedere vertaling een keuze is; doet de noodzaak van een keuze geen afbreuk aan de betrouwbaarheid van de Bijbel? Sommigen kiezen als oplossing dat een bepaalde vertaling, bijvoorbeeld de Statenvertaling (zeventiende eeuw), de enige juiste is. Maar of daarmee het probleem is opgelost?

We kennen het Bijbelverhaal van de Ethiopiër die de Joodse Bijbel las. Filippus, een helper van de apostelen, vroeg hem de bekende woorden: verstaat u wat u leest? De Ethiopiër zei: hoe zou ik het begrijpen als niet iemand mij de weg wijst? Vervolgens legde Filippus hem het Bijbelgedeelte uit en predikte hem Jezus. In het verhaal staat erbij dat Filippus de Ethiopiër aansprak vanuit de Geest. Door de Geest gebeurde het dat de Ethiopiër begreep wat er staat en kwam hij tot geloof.

In dit verhaal ligt een wonderlijke wending. We kunnen wel lezen, en nog eens lezen, maar de ogen moeten worden geopend door de Geest. Dan pas verstaan we wat er geschreven staat. Het verhaal laat ook zien dat het begint met lezen, proberen te begrijpen wat er staat. Met een verwijzing naar woorden van de jonge Jezus: we moeten bezig zijn met de dingen van de Vader. Daarom moeten de geleerden en de vertalers blijven doorstuderen. En kennis nemen van elkaars werk. En moeten leken naar hen luisteren en zelf bezig zijn. Maar het is de Geest die doet verstaan.

Verschillen in opvattingen breken de betrouwbaarheid van de Bijbel niet af. Ze helpen eerder om steeds dieper door te dringen in de wereld van de Bijbel. De betrouwbaarheid van de Bijbel hangt niet af van de studie, noch van geleerden noch van die van ‘gewone’ Bijbellezers. Die studie helpt de mens om bevattelijk te zijn voor de boodschap van de Bijbel; de betrouwbaarheid wordt geopenbaard door de Geest.