Als mensen in de kerk gaan nadenken over missionair gemeente-zijn, gaat het al snel over de kerkdiensten op zondagochtend. Dat is overigens niet de meest voor de hand liggende insteek. De drempel naar kerkdiensten is hoog voor gasten. De missionaire kansen liggen veel meer in het dagelijks leven. In gesprekken met collega’s, vrienden en buren. In activiteiten: thema-avonden, een geloofscursus of een andere mogelijkheid voor ontmoeting.

Toch kan de kerkdienst niet buiten schot blijven. Als gasten eenmaal over de drempel komen, geïnteresseerd raken, via een Alphacursus tot geloof komen, dan komt ook de kerkdienst in beeld. En er zijn ook nog altijd mensen - een minderheid weliswaar - die wel eens ‘zomaar’ over de drempel komen.

Houden wij in de kerkdiensten rekening met mogelijke gasten? En hoe dan? Een predikant begon in iedere kerkdienst de gasten van harte welkom te heten. Aanvankelijk reageert de gemeente verbaasd: welke gasten? In de loop van de tijd verandert dat. De mogelijke gasten worden werkelijk aanwezige gasten.

En dan? Wat beleven mensen als ze over de drempel stappen? Dit is een oefening in ‘van buiten naar binnen’ kijken. Een jonge vrouw vertelde op de synode over haar ervaringen. Ze was nog nooit naar een kerkdienst geweest. Toen ze aankwam vroeg ze zich af: zijn er aparte ingangen voor mannen en vrouwen, als bij een moskee? Moet je je jas uitdoen? Mag je overal gaan zitten of zijn er gereserveerde plaatsen? Dan komt de dominee binnen, ‘een mijnheer in een jurk’. Iedereen gaat staan. Moet ik ook gaan staan of is dat alleen voor leden?

De drempel naar een kerkdienst is hoog. De cultuur is vreemd. En voor jongeren is de doorsnee kerkdienst niet bepaald boeiend. Toetreders, mogelijke gasten, jongeren en kinderen, ze doen allemaal een appel op ons, en op onze vormen en manieren. Kan het ook anders?

Veranderingen in de eredienst liggen hypergevoelig. Als je daarin iets verandert, is het alsof je de achilleshiel van de gemeente raakt. Als er al iets verandert, vergt dat vaak veel tijd. Soms zijn de aanpassingen minimaal. Daarbij proberen we het ook nog iedereen naar de zin te maken, wat zomaar kan leiden tot allerlei ingewikkelde discussies en constructies waar niemand blij mee is. Het gaat dan opeens over hoeveel liedjes we uit welke bundel mogen zingen. Hebben we dan nog onze gasten op het oog of verliezen we onszelf (opnieuw) in een intern kerkelijk debat?

Om te beginnen kun je eens nadenken over de kerkdiensten waar al gasten komen: de kerstnachtdienst, de diensten rond Pasen, en natuurlijk de diensten ‘op de kruispunten’: doop, trouw, rouw. Hoe houden we in die diensten rekening met onze gasten? Kijken we ‘van buiten naar binnen’? Of denken we stiekem in een overvolle kerstnacht: ‘ze komen anders nooit en nu zitten ze op mijn plaats’? Ga als dominee niet praten over de diensten van de weken daarvoor, toen al die gasten er niet waren. Mensen die in de kerstnachtdienst komen, waren er toen niet.

Als je het gasten vraagt, blijkt de preek essentieel te zijn. Toetreders snappen niet zoveel van onze liturgie. De preek biedt de mogelijkheid voor een helder verhaal waarin de relevantie van het Evangelie duidelijk wordt. Daar zitten ze vaak op te wachten. Een kans voor de dominee dus! Gebruik geen ingewikkeld jargon, laat zien hoe de boodschap landt in de werkelijkheid van alledag. Troostend, maar soms ook confronterend.

Dat hoeft allemaal niet in Jip-en-Janneke-taal maar wel in gewoon Nederlands, waarbij bijbelse begrippen als zonde en genade wel wat toelichting kunnen gebruiken. Voorbeelden van zulke preken vind je bijvoorbeeld in het boek Geloven in de marge (Boekencentrum, 2008) van Stefan Paas, Gert-Jan Roest en Siebrand Wierda, kerkplanters in Amsterdam.

Maak werk van de preek, juist met het oog op mogelijke gasten. In onze gemeente nam een tiener een vriendin mee naar de kerk. Tevoren belde ze de dominee: ‘Mijn vriendin komt zondag, ze weet niks over geloof, preek alstublieft zo dat zij het ook begrijpt.’

Natuurlijk heeft gastvrijheid ook alles met de gemeente zelf te maken. Heten we mensen welkom, zijn we attent voor gasten? Helpen we ze op weg en maken we ze wegwijs? Of klonteren we tijdens het koffiedrinken weer samen?

Een studente in Amsterdam nam een Alphacursist mee naar de kerkdienst. Tevoren belde ze een aantal bevriende gemeenteleden op. ‘Ik kom met een gast, zorg dat je een praatje maakt bij de koffie, ik vertrouw de gast aan jullie toe.’

Ten slotte: laten we elkaar niet langer in de klem houden over liederen en liedculturen. Al die verhitte discussies zeggen de buitenwereld niets. Probeer ook niet in één dienst alles. Het wordt al gauw geforceerd en niemand is er blij mee. Dan liever meer diensten op een zondag. In Engeland kennen ze mixed economy. Dat is een tweesporenbeleid: een dienst voor gemeenteleden en een dienst voor gemeenteleden en hun gasten.

In veel gemeenten is de avonddienst allang afgeschaft. Jammer. Juist een tweede dienst biedt mogelijkheden. Niet als kopie van de zondagochtend, maar met een eigen stijl en accent. Lofprijzing of juist een verstilde vesper. Een interactieve themadienst of een Taizé-viering. Zorg voor variatie. De ervaring leert dat er uiteindelijk meer mensen in de kerk komen dan wanneer je je beperkt tot één dienst. Maak daarbij natuurlijk gebruik van aanwezige gaven: van predikanten van elders, maar ook van gemeenteleden. De dominee kan niet alles.

i Nynke Dijkstra-Algra is lid van het Missionair Team van de Protestantse Kerk

i De missionaire ronde ‘kerk naar buiten’ komt op 3 maart in Drachten. Kijk voor locatie en aanvangstijd op www.pkn.nl/missionair.