De website frieschdagblad.nl maakt gebruik van cookies.
vrijdag 20 april

Geloof & Kerkdonderdag, 24 december 2009

De actualiteit van de Bisschoppelijke Vastenbrief van 1973
Jezus, de komst van de man Gods bij uitstek

Leeuwarden - Een economie die anders moet, zorg voor het klimaat, minder consumeren en meer omzien naar de ander. Het zijn onderwerpen anno 2009; Ook in menige kerstpreek zullen ze dezer dagen weer klinken. De Nederlandse bisschoppen schreven er echter 26 jaar geleden al indringend over.

Door Lodewijk Born.
Welvaart, Verantwoordelijkheid, Versobering. Bisschoppelijke Vastenbrief 1973. Het dunne, grijze boekje van twintig pagina’s kwam ik deze maand tegen tijdens de verhuizing van mijn moeder. Het bevond zich tussen de duizenden boeken van Jan Paasman, mijn inmiddels overleden stiefvader. Hij was een zeer belezen man. Van genealogie tot filosofie, hij wist er alles van. Treffend was dat ook de Bisschoppelijke Vastenbrief in zijn collectie zat. Want katholiek was hij niet. Wel gelovig, maar daar sprak hij niet vaak over.
Ik denk dat vooral het onderwerp van het boekje hem sterk heeft aangesproken. En het opvallende: het schrijven dat de bisschoppen ieder jaar uitgeven in aanloop naar Pasen zou zó op dit jaar en de huidige situatie van de Nederlandse samenleving gelegd kunnen worden.
Toen stond Nederland nog vóór de crisis van de jaren tachtig, maar had de Nederlandse samenleving na de oorlog al wel een snelle ontwikkeling en groei doorgemaakt. ‘Velen kunnen een gevoel van onbehagen ten aanzien van onze huidige samenleving niet langer van zich afzetten’, aldus de bisschoppen. ‘Enerzijds kunnen wij onze behoeften ruimer dan ooit bevredigen. Anderzijds voelt menigeen zich blijkbaar armer en leger dan ooit.’
De keuzemogelijkheid was groter geworden, de koopkracht gestegen. Toen al. ‘Allerlei ongekende behoeften komen wedijverend bij ons op, naarmate nieuwe belevingsvormen en ruimere mogelijkheden tot bezitsvorming zich aan ons voordoen. En toch, verschillende, echte, primaire, menselijke behoeften schijnen problematisch te worden: goed water, gezonde lucht, vrije natuur, menswaardig wonen, plezier in het werk, samenwerking en meeleven op het bedrijf en in de moderne stadswijk, stil samenzijn.’
Met de recente top in Kopenhagen over wat de klimaatveranderingen wereldwijd tot gevolg hebben, is wat volgt helemaal profetisch: ‘De vraag dringt zich op of de beperkte omvang van de aardse hulpbronnen en de schadelijke gevolgen van bepaalde vormen van economische groei voor het natuurlijk leefmilieu voor ons geen breidel moeten vormen op de neiging tot productie zonder meer en ons geen beperkingen moeten opleggen in ons streven naar meer consumptie, meer comfort.’
Volgens de bisschoppen waren er toen al meer mensen die de fataliteit van een noodlottige groei begonnen in te zien, ‘het getij zouden willen keren en opnieuw beginnen te voelen: de mens leeft niet van brood alleen’.

Versobering

Kerst en versobering, het lijkt een onmogelijke spagaat als je kijkt naar de omzet in de supermarkten en vele andere winkels, ook dit jaar. Versobering had in de Vastenbrief dan ook mede een verwijzing naar de vastentijd en onthouding van eten dat in die tijd al op zijn retour was. Maar versobering was in de jaren zeventig ook een populair woord in de kerken vanwege een andere uitleg. ‘De christelijke gemeenschap is noch de enige, noch de eerste die, temidden van een maatschappij welke ogenschijnlijk onbekommerd en uitbundig besteedt, de betekenis van soberheid ter wille van een rechtvaardiger samenleving begint te vermoeden.’ Nee, de kerk vond dat ze niet kon en mocht achterblijven en wees er op dat een andere levensstijl álles met God te maken heeft.
In de brief staat ook dat het huidige levenspeil van die tijd mede mogelijk was geworden ‘dankzij de handhaving van een grote ongelijkheid in de wereld’. Landen waren en werden destijds immers leeggeroofd van hun grondstoffen. ‘Het is niet overdreven te zeggen dat andere mensen, die wij niet kennen, ver weg, voor een niet onaanzienlijk deel de kosten gedragen hebben en nog dragen van onze consumptie en comfort.’ Tegenwoordig is het niet anders: China is een van de grootste afnemers van olie in Sudan. Elders zitten miljoenen mensen in vluchtelingenkampen in Darfur.

Solidariteit

De komende kerstdagen wordt de komst van Jezus naar de wereld herdacht. Geboren in een kribbe in Bethlehem. ‘Een belangrijke trek van het overgeleverde portret uit het Nieuwe Testament is heel zeker dat hij iemand was die communicatie wilde stichten en solidariteit propageerde.’ Hij koos onvoorwaardelijk voor de naaste. ‘Hij heeft zich niet neergelegd bij de bestaande opdeling van samenleven in kasten, waartoe de maatschappij van zijn dagen gekomen was. Hij kwam op voor hen die door het geweld van de machthebbers of door de conformistische geweldloosheid van anderen werden geknecht.’
Het ideaal van Jezus was een maatschappij waarin de mensen aan de onderste lagen even belangrijk waren als de leiders aan de top, een gemeenschap open voor allen. Dus geen bonuscultuur, maar solidariteit en gelijkheid.
‘We slaan het evangelie te laag aan, als wij de aandacht die het voor de naaste opeist, zouden verstaan in termen van liefdadigheid en niet in termen van delen. Bij het geven van een aalmoes gaat men uit van de vanzelfsprekendheid van de ongelijkheid. Bij delen bevrijdt men zichzelf en treedt men in gemeenschap. Lijkt het er niet veel op dat datgene wat de totstandkoming van de echte, saamhorige mensengemeenschap het meest in de weg staat, de hebzucht is, individueel en collectief?’
In het boekje zit ook een getypt briefje met psalm 151. Een zelfgeschreven psalm waarvan ik niet weet of Jan die schreef of iemand anders. Het zou zo een psalm kunnen zijn over de economische crisis anno 2009 (zie kader). Over de dollar, verliezen op de beurs, verloren spaargeld. En zelfs van mensen die zeggen dat de overgang van de gulden naar de euro ‘de schuld van alles is’.

Innerlijke omkeer

De vastenbrief doet een evangelische oproep tot innerlijke omkeer, die teruggaat op Jezus zelf. ‘Het behoort tot ieders verantwoordelijkheid mee te werken aan de inrichting van een samenleving waarin economische groei en individuele consumptie niet andere belangrijke menselijke behoeften en waarden verdringen, zodat allen, nu en in de toekomst kunnen delen in de welvaart. Dit vraagt enerzijds bewustwording, anderzijds actieve inzet voor maatschappelijke verbeteringen en kritische zelfcontrole ten aanzien van onze afspraken en bestedingen.’
Gewezen wordt naar het gezin als plek waar waarden en normen aangeleerd worden, een mentaliteitsverandering die nodig is, het stellen van andere eigen doelstellingen, andere onderwijs dat niet alleen gericht is op resultaten, maar ook op zelf nadenken en zoeken tot ontwikkeling brengen. ‘Het onderwijs zou een meer kritische instelling kunnen bijbrengen ten opzichte van eigen gedrag.’ En in het bisschoppelijk schrijven werd al geconstateerd: afscheid nemen van verworvenheden en voorrechten zal weerstand oproepen.

Gezamenlijk bezit

Bisschop Ambrosius wordt aangehaald, een brief die hij ooit schreef in de vierde eeuw: ‘Wanneer u aan de arme geeft, geeft u niet van úw bezit maar van het zijne. Want wat tot gemeenschappelijk gebruik van allen is gegeven, hebt u zich alléén toegeëigend. De aarde is van allen, niet alleen van de rijken.’
Men moest in de jaren zeventig ook al nee zeggen tegen de verleiding van de prestatiewedloop. ‘Worden wij er werkelijk minder op, als wij ons op het gebied van particuliere aankopen en consumptie laten inhalen door verwanten en vrienden? Als wij dan toch zouden willen wedijveren, laat het dan zijn op het gebied van innerlijke vrijheid.’ Zie daar het consuminderen van nu en het je niet door je buren gek te laten maken als die een prachtige, nieuwe auto hebben.
De bisschoppen oordeelden dat het niet gemakkelijk is, maar dat de opbouw van een menswaardiger wereld mogelijk is. Daarbij wordt verwezen naar de Bergrede waarin Jezus oproept tot naastenliefde. Jezus was de man Gods bij uitstek. ‘Heel de wet heeft hij teruggebracht tot de liefde tot God en de zorg om de medemens, als de keerzijden van één, het grootste gebod. Heb uw naaste lief als uzelf en God boven alles.’ De geschiedenis zal haar bestemming bereiken, aldus de brief. ‘De weg van zichzelf prijsgeven loopt niet dood. God zal de mensen, individueel en gezamenlijk thuisbrengen.’

Vertel een vriend | Reageer op dit artikel | Aantal reacties 0


Reacties:

Geloof & Kerk
Familieberichten
Advertenties