De honderd miljoen kiesgerechtigde Japanners hebben een politieke aardverschuiving veroorzaakt. De belangrijkste oppositiepartij, de linkse Democratische Partij van Japan (DPJ), won 308 van de 480 zetels in het Lagerhuis. De conservatieve Liberaal-Democratische Partij LDP bleef steken op 119 zetels, een verlies van bijna tweehonderd zetels.

De overwinning van de oppositie maakt een einde aan ruim vijftig jaar bijna onafgebroken heerschappij van de LDP. De LDP is bij kiezers in onmin gevallen vanwege vriendjespolitiek en een reeks corruptieschandalen. Maar de partij krijgt vooral de schuld van de kwakkelende economie en de hoge werkloosheid die in juli naar een recordhoogte is gestegen.

Na de Tweede Wereldoorlog groeide de Japanse economie spectaculair, maar de laatste twintig jaar zit het land in het slop. Rivaal China lijkt Japan binnenkort af te lossen als de tweede economie ter wereld. De gestage economische neergang komt deels door de wereldwijde recessie die de exportafhankelijke Japanse industrie buitengewoon hard heeft geraakt. Veel bedrijven in Japan hebben flink in de kosten moeten snijden als gevolg van de economische crisis.

Maar er is ook iets fundamenteels mis in de Japanse economie, want de problemen spelen al langer dan de kredietcrisis duurt. En dat komt door de onevenwichtige verhouding tussen export en de binnenlandse vraag. Japan is voor de economische groei grotendeels afhankelijk van de uitvoer van producten omdat de binnenlandse consumptie achterblijft. Bij gebrek aan vertrouwen in de overheid geven Japanners hun geld niet graag uit, maar potten ze het liever op. Dat is ook het gevolg van de volksaard waardoor Japanners hard werken en niet aan ontspanning toekomen.

Door die zwakke binnenlandse vraag neemt de deflatie (waardevermeerdering van het geld) toe. Producten dalen in prijs. Consumenten stellen hun bestedingen nog meer uit in de veronderstelling dat zij later meer kunnen kopen voor dezelfde hoeveelheid geld. Gevolg hiervan is echter dat de omzet van Japanse bedrijven verder terugloopt, waardoor zij nu al twintig jaar in de problemen zitten. Werkgevers kunnen daardoor ook het salaris van de werknemers niet verhogen, wat de bestedingen verder onder druk zet en de spaarzin, en dus de deflatie, verder aanmoedigt.

Wil Japan die negatieve spiraal doorbreken, dan zullen er eigenlijk ingrijpende hervormingen moeten plaatsvinden. De economie moet structureel anders worden ingericht. Die is sinds de Tweede Wereldoorlog vooral gericht op de export en niet op een eerlijke verdeling van de welvaart. De bevolking wordt daardoor niet aangemoedigd geld uit te geven. Als er meer geld wordt uitgegeven aan de bejaardenzorg, een belangrijk thema in het snel vergrijzende Japan, aan kinderbijslag en er een minimumloon komt voor boeren, dan zal dat een positieve impuls geven aan de bestedingen.

De vorige premier Taro Aso maakte daar geen werk van. Omdat zijn partij jarenlang bijna de alleenheerschappij had, voelde hij zich niet gedwongen de economie te hervormen. Hij deed dan ook niets om de invloed tegen te gaan van het logge ambtenarenapparaat en de grote bedrijven, die Japan na de Tweede Wereldoorlog groot hebben gemaakt maar niets willen weten van hervormingen. Uit protest werd Aso zondag verpletterend verslagen in de verkiezingen.

Het is de vraag of de nieuwe premier Hatoyama de kwakkelende economie uit het slop kan trekken. Hij heeft beloofd de economie een socialer gezicht te geven. Maar zijn mogelijkheden zijn beperkt. Japan heeft al een staatsschuld van bijna 200 procent van het bruto binnenlands product, het hoogste percentage onder de geïndustrialiseerde landen. Ingrijpende hervormingen maken de staatsschuld in eerste instantie nog groter, Hatoyama kan daarom rekenen op felle weestand van de machtige bureaucratie en het bedrijfsleven. Daarnaast is het mandaat dat hij kreeg van de kiezers kleiner dan zijn stembusoverwinning doet denken. Japan heeft geen ruk naar links gemaakt, maar het heeft uit protest Aso weggestemd. Veel speelruimte heeft Hatoyama niet.