Leeuwarden - Niet meedoen met de Cito-toets, omdat je waarschijnlijk naar het vmbo met leerwegondersteuning (lwoo) gaat. Twee jaar geleden bevestigde een onderzoek van de Inspectie van het Onderwijs dat steeds meer kinderen dat overkomt. Bijna een op de vier basisscholen laat potentiële lwoo-leerlingen in groep 8 niet deelnemen aan de eindtoets, omdat de vraagstelling in die test voor hen moeilijk te begrijpen is. Als te veel leerlingen laag scoren, kan dat bovendien verkeerd uitpakken voor de school. Die wordt door de inspectie mede beoordeeld op basis van de Cito-toetsresultaten.

Het Cito bedacht er wat op: de Niveautoets. Het meetinstituut biedt die toets, een vereenvoudigde versie van de Eindtoets Basisonderwijs, sinds 2004 aan. Alleen leerlingen met een leerachterstand van ten minste anderhalf jaar komen ervoor in aanmerking. Zij gaan vermoedelijk naar het vmbo met lwoo.

De test begint aan populariteit te winnen onder de 85 procent van alle Nederlandse scholen die de Cito-toets als eindtoets in groep 8 gebruikt. Dit jaar maken 2400 kinderen op 915 scholen in Nederland de Niveautoets; twee jaar geleden waren het er nog 1700 op 680 scholen. In 2006 maakten maar 520 basisscholen gebruik van de aangepaste eindtoets. De stijgende lijn is volgens projectleider Marleen van der Lubbe van het Cito te verklaren uit een grotere bekendheid van de alternatieve toets. Tegelijk blijkt uit cijfers van de inspectie dat het aantal lwoo-leerlingen groeit.

De vragen van de Niveautoets zijn gemakkelijker te beantwoorden voor leerlingen met een leerachterstand. Het maken van de reguliere Cito-toets kan volgens Van der Lubbe heel demotiverend werken voor deze kinderen, omdat ze de vraagstelling vaak niet begrijpen. ,,Met de Niveautoets willen we leerlingen met een achterstand beter bedienen, op dezelfde manier als we een braille versie van de toets voor blinde kinderen aanbieden en een gesproken versie voor leerlingen met dyslexie.”

De uitslag van de Niveautoets wordt omgerekend naar een reguliere Cito-score. De uitslag is volgens Van der Lubbe in principe gelijk aan de uitslag die de leerlingen zouden krijgen als ze de gewone toets hadden gemaakt. ,,Het is niet zo dat kinderen op de Niveautoets hoger scoren.”

Jan Sytsema, directeur van de christelijke schoolvereniging in Tytsjerksteradiel, is daar niet helemaal van overtuigd. Hij merkt dat steeds meer scholen binnen zijn vereniging ervoor kiezen de Niveautoets aan zwakke leerlingen aan te bieden. ,,Ze vinden dat prettig. Als die leerlingen de gewone toets maken en ze scoren heel laag, dan haalt dat het gemiddelde van de school naar beneden.”

Sytsema zegt ,,wel eens wat twijfels” te hebben over de speciale behandeling van kinderen met een lwoo-perspectief. Sinds kort bestaat in Fryslân de mogelijkheid deze kinderen in november al te testen. ,,Eigenlijk weten de leerkrachten dan al, of een kind daadwerkelijk naar het lwoo gaat. De scholen kunnen in februari vervolgens zelf bepalen, of ze een Cito-toets of een Niveautoets afnemen.”

Pcbo Tytsjerksteradiel is van plan de gang van zaken rondom de Cito-toets de komende tijd nauwlettend in de gaten te houden. ,,We willen graag van alle scholen weten hoe de lwoo-test en de Niveautoets bevallen. Misschien dat die evaluatie er op termijn wel toe leidt, dat we andere keuzes gaan maken.”

De Onderwijsinspectie voert de druk op scholen almaar op, is Sytsema’s ervaring. ,,We moeten niet vergeten dat de Cito-toets bedoeld is als schoolkeuzetoets. De test wordt steeds meer gebruikt als kwaliteitstoets, waar scholen kinderen voor laten oefenen. Drie keer een slechte score betekent immers dat je als school in de gevarenzone zit bij de inspectie. Het is de vraag of je hiermee op de goede weg zit.”

Directeur Jaap Jansma van de vereniging voor christelijk onderwijs op het Bildt is aan het ,,experimenteren” met de toets in november, voor potentiële lwoo-leerlingen. De beoordeling van de inspectie speelt een belangrijke rol in de toetsen op de scholen, erkent hij. ,,De inspectie zit er boven op. Dat is wel een discussiepunt momenteel. Hoe ga je op een goede manier met je scores om?”

De inspectie deed twee jaar geleden onderzoek naar de deelname van zwakke leerlingen aan de Cito-toets, omdat er vermoedens bestonden dat veel scholen hen niet mee laten doen aan de toets. Die vermoedens bleken te kloppen.

In schooljaar 2005-2006 deed 2,9 procent van alle leerlingen op basisscholen niet mee aan de Cito-toets, omdat verwacht werd dat ze naar het vmbo-lwoo zouden gaan. Het percentage scholen dat ervoor kiest ze niet te laten deelnemen, is tussen 2003 en 2006 gestegen van 14,8 naar 22,9 procent - bijna een op de vier. Als de zwakke leerlingen wél de Cito-toets maken, laat een op de drie scholen hun score alsnog niet meetellen bij het bepalen van de schoolscore voor de inspectie.

,,Een ongewenste ontwikkeling”, concludeert de inspectie. Veel leerkrachten en schoolleiders, waaronder Sytsema en Jansma, zien niettemin juist de beoordeling van de Cito-toetsresultaten door de inspectie als een aanleiding voor die ontwikkeling.

Ook Willem Veurman, directeur van de openbare Meester K.J. Dijkstraschool in Elsloo, zegt heel ongelukkig te zijn met de ,,afrekencultuur” die de druk van de inspectie met zich meebrengt. ,,Een leerling met lwoo-perspectief kan op de eindtoets best goed scoren. Laat alle leerlingen alsjeblieft gewoon meedoen met de eindtoets.”