Het Rathenau Instituut heeft een opmerkelijk advies uitgebracht aan de Tweede Kamer. In dit Bericht aan het parlement van het bureau dat de gevolgen van technische ontwikkelingen onderzoekt, wordt gewaarschuwd voor de nieuwe opsporingsmethoden van politie en veiligheidsdiensten. De politiek heeft geen zicht op wat er allemaal gebeurt, concluderen de onderzoekers, en kan daarom niet afwegen of de nieuwe methoden wel effectief zijn en of de gevolgen ervan aanvaardbaar zijn voor onze rechtstaat.

Het is tekenend voor de tijdgeest dat dit advies nauwelijks werd opgepikt door de media. Onder aanmoediging van een groot deel van de inwoners van dit land en een forse meerderheid in de Tweede Kamer maken politie en justitie steeds meer gebruik van geavanceerde middelen, zoals datamining (het automatisch doorzoeken van databestanden), DNA-onderzoek of slimme camera’s. De bevoegdheden van politie, veiligheidsdiensten en justitie op het gebied van de nieuwe technologie zijn de afgelopen jaren fors uitgebreid. Volgens de heersende opvatting moet handhavers van de wet zo weinig mogelijk beperkingen worden opgelegd in hun streven ons te beschermen tegen terroristen, criminelen en misdadigers.

Volgens het Rathenau Instituut kleven aan bovenstaande opvatting nogal wat gevaren. De nieuwe opsporingsmethoden zijn niet de wondermiddelen waarvoor ze vaak worden aangezien. Zo kampt datamining met problemen als bestandsvervuiling en een overvloed aan informatie. Met zo’n 5 procent van alle burgerservicenummers (voorheen sofinummers) blijkt iets mis te zijn. Ook identiteitsdiefstal en slordig databeheer vormen een probleem - en ondermijnen de effectiviteit van data-analyse. Daarom is het van belang kritisch te kijken naar de bestaande neiging van het opsporingsapparaat om zoveel mogelijk gegevens te vergaren.Vergelijkbare vraagtekens zijn te plaatsen bij grootschalig DNA-onderzoek of cameratoezicht.

Vervuilde data, identiteitsdiefstal en slordig beheer leiden tot onterechte verdenkingen van (potentieel) crimineel of terroristisch gedrag. Met vaak ingrijpende gevolgen voor het leven van betrokken personen: geblokkeerde bankrekeningen, reisbeperkingen of hinderlijke politiecontroles. Burgers hebben weinig mogelijkheden om in beroep te gaan. Het is onduidelijk hoe ze inzage kunnen krijgen in hun AIVD-dossier, of verweer kunnen aantekenen tegen een onterechte beschuldiging. Zo is daar het voorbeeld van een Nederlandse zakenman tegen wie een Europees arrestatiebevel liep. Zijn mobieletelefoonnummer werd in verband gebracht met een Griekse fraudezaak. De verdenking berustte op een foutieve gegevenskoppeling: tijdens de fraude was het mobiele nummer niet van hem. Wegens het risico van arrestatie aan de grens kon hij een jaar lang niet op reis. Mogelijkheden om in beroep te gaan ontbraken.Verzoeken van het ministerie van Justitie tot opheffing van het arrestatiebevel werden in Griekenland genegeerd. Het bevel werd pas ingetrokken nadat enkele Europarlementariërs aan de bel hadden getrokken.

Bovenstaand voorbeeld laat zien dat de problemen zich niet beperken tot Nederland. De lidstaten van de Europese Unie werken steeds intensiever samen in hun streven criminaliteit te bestrijden en terreuraanslagen te voorkomen. Dat krijgt gestalte in de uitwisseling van gegevens uit nationale databestanden, zoals politieregisters of DNA-databanken. Het gaat om grote hoeveelheden informatie, waarvan de betrouwbaarheid lastig valt te verifiëren. Diverse instanties kunnen gegevens invoeren en de criteria daarvoor verschillen per land. Ook blijkt dat een aanzienlijk deel van de registraties op een onjuiste rechtsgrondslag berust. En effectief lijken alle maatregelen allerminst te zijn. Zo worden mogelijke aanslagplegers door de verschillende vormen van elektronische grensbewaking niet weerhouden hun plannen uit te voeren.

De politiek heeft weinig zicht op de schaal waarop politie en justitie gebruik maken van hun bevoegdheden, in wat voor soort situaties ze dat doen en hoe groot de risico’s zijn van onterechte verdachtmaking. Dit, opgeteld bij de onduidelijke effecten van veiligheidsmaatregelen, maakt het onmogelijk voor politici om uitspraken te doen over de proportionaliteit van maatregelen: heiligt het doel de middelen? Niemand die het weet. Tot nog toe laat politiek Den Haag zich niet weerhouden door dit soort overwegingen. En dat is wellicht het meest verontrustende aspect van deze zaak.