Amsterdam - De nieuwe Handelsregisterwet wordt waarschijnlijk met ingang van 1 juli van kracht. De wet heeft gevolgen voor kerkgenootschappen, want die moeten zich zich voortaan verplicht registreren bij de Kamer van Koophandel. ,,Dat is een beperking van de godsdienstvrijheid”, vindt mr. drs. Teunis van Kooten.

Maaike Ymkje de Jong

Hij was gisteren een van de sprekers op het symposium Registratie van kerkgenootschappen aan de VU in Amsterdam, georganiseerd door het Centrum Kerk en Recht. Tijdens de behandeling in de Tweede Kamer, vorig jaar, was er al veel discussie over de vraag welke gegevens moeten worden geregistreerd en of kerken voor die registratie moeten betalen. Gisteren werd op het symposium stilgestaan bij de reikwijdte, mogelijkheden en risico van de nieuwe registratieplicht.

Van Kooten: ,,Het probleem is dat het met deze nieuwe wet voor niet-geregistreerde kerken onmogelijk wordt als rechtspersoon te fungeren.” En dat is eigenlijk discriminatie. Andere sprekers deelden die mening.

,,De vraag is of de regeling die ten aanzien van de kerkgenootschappen geldt, vanuit de vrijheid van godsdienst gerechtvaardigd of toegelaten is”, stelde prof. mr. Tymen van der Ploeg, hoogleraar privaatrecht aan de Vrije Universiteit.

In Nederland bestaat voor religieuze gemeenschappen een eigen rechtsvorm: het kerkgenootschap. Maar religieuze organisaties kunnen ook gebruik maken van andere rechtsvormen, zoals een stichting of vereniging. ,,Halverwege de vorige eeuw werden kerkgenootschappen zonder meer als rechtspersoon beschouwd. Zij hadden echter wel erkenning van de koning nodig om te mogen functioneren”, aldus Van der Ploeg.

,,In 1976 werd boek 2 van het Burgerlijk Wetboek ingevoerd met als een van de rechtspersoonsvormen het kerkgenootschap. Er waren geen eisen met betrekking tot de oprichting noch ten aanzien van de organisatorische inrichting. Dit laatste in verband met de vrijheid van godsdienst.” Rechtspersoonlijkheid wordt in Nederland verkregen via de notaris of zonder formaliteiten - dus zonder registratieplicht -, dit laatste geldt ook voor kerkgenootschappen. ,,De registratie heeft te maken met duidelijkheid in het rechtsverkeer.”

,,Tot nu toe was het feit dat elk kerkgenootschap rechtspersoonlijkheid verkreeg geen probleem omdat er verder geen verplichtingen aan de rechtspersoonlijkheid werden verbonden. Maar nu worden kerkgenootschappen tot registratie verplicht zonder dat ze maar iets hebben verricht’’, aldus Van der Ploeg.

Vanuit de vrijheid van godsdienst geredeneerd is de vereniging of stichting geen aantrekkelijk alternatief omdat dat ook weer een enorme papierwinkel met zich meebrengt. Registratieplicht beperkt de vrijheid van godsdienst, groepen moeten immers de vrijheid hebben hun godsdienst uit te oefenen zonder geregistreerd te zijn. Er mogen dus geen zware eisen worden opgesteld aan godsdienstige organisaties om rechtspersoonlijkheid te verkrijgen, volgens Van der Ploeg.

Van der Ploeg stelde voor om de plicht tot registratie af te schaffen en daarvoor in de plaats een registratierecht in te voeren. Volgens hem zou dat voor godsdienstige gemeenschappen die nu geen kerkgenootschap zijn een oplossing bieden, omdat soms onduidelijk is wanneer ze een erkend kerkgenootschap zijn.

Ook mr. drs. Teunis van Kooten, advocaat te Utrecht, plaatste een aantal kritische kanttekeningen bij de nieuwe Handelsregisterwet. ,,De wetsbepaling van artikel 2:2 Burgelijk Wetboek stelt geen nadere voorwaarden aan de rechtspersoonlijkheid van kerkgenootschappen. Met de invoering van de registratieplicht wordt er wel een vormvoorschrift of oprichtingseis gesteld, namelijk de registratie”, aldus Van Kooten.

,,Als een kerkgenootschap zich niet laat registreren, zijn de bestuurders immers strafbaar en bovendien zullen andere deelnemers aan het maatschappelijk verkeer niet meer met het kerkgenootschap zaken willen doen. Als zo’n kerkgenootschap bijvoorbeeld een kerkgebouw wil aankopen, zal de notaris - en de verkoper - de identiteit van het kerkgenootschap in het register controleren. Hetzelfde geldt bij de opening van een bankrekening. Als blijkt dat het kerkgenootschap niet is ingeschreven, wordt het feitelijk onmogelijk om als rechtspersoon te kunnen functioneren.”

,,Bij kerkscheuringen ontstaan vermoedelijk ook problemen. Het - juridisch beschouwd - zich afscheidende deel der kerkleden zal claimen de voortzetting te zijn van het oude ongedeelde kerkgenootschap en zich - principieel - weigeren te laten registreren. Tijdens een scheuring is vaak veel onduidelijk en ook is sprake van een langduriger proces. Op het moment dat het kerkgenootschap scheurt, ontstaat echter een nieuw kerkgenootschap dat zich dus onmiddellijk moet laten registreren. De kerkbestuurders moeten dan kiezen tussen hun principe en de Nederlandse strafwet.”

Een praktisch probleem is het ontbreken van specifieke deskundigheid bij de Kamers van Koophandel. ,,Ten aanzien van de beoordeling van wat nu wel of niet een kerkgenootschap is, zijn de Kamers van Koophandel niet toegerust.”