De website frieschdagblad.nl maakt gebruik van cookies.
dinsdag 26 september

Geloof & Kerkvrijdag, 1 februari 2008

Opwekking: meer dan liederen alleen

Leeuwarden - De liedbundel Opwekking, het psalmenboek van evangelisch Nederland, staat ter discussie. Hij zou tekstueel te eenzijdig en te ik-gericht zijn, en bovendien theologisch rammelen. Vandaag hymnoloog dr. Jan Smelik over de liedbundel.

Jan Smelik
Liederen en discussies daarover zeggen veel over het geloof van een religieuze gemeenschap en de wijze waarop dat beleefd, geuit én geïnd wordt. Dat blijkt bijvoorbeeld uit de discussie over de bundel Opwekkingsliederen, die in de evangelische wereld woedt, maar die ook al jaren gevoerd wordt tussen kerkmusici en voorstanders van het opwekkingslied.
Daarin spelen niet alleen liedteksten een rol, maar zeker ook de muziek. Begrijpelijk, want muzikale aspecten van liederen staan nooit los van allerlei niet-muzikale voorkeuren en ideeën. Daarbij is het bovendien van essentieel belang zich te realiseren dat er in hoge mate een wisselwerking bestaat tussen het lied en de liturgie. Een ander liturgietype veronderstelt een ander liedtype en vice versa. Aan de hand van het evangelicale lied is een en ander te verduidelijken.
Een karakteristiek van de evangelische theologie en vroomheid, die medebepalend is voor lied en liturgie, is het grote belang dat gehecht wordt aan een persoonlijk en doorleefd geloof, waarin het element van de (persoonlijke) ervaring dominant aanwezig is. Dat dit accent volgens sommigen eenvoudig tot ontsporingen kan leiden, blijkt uit de kritiek dat de opwekkingsmuziek te mensgericht is. In elk geval vertaalt het genoemde accent zich in een uitgesproken voorkeur voor liederen die naar tekst én muziek primair appelleren aan de emotionele vermogens van de mens.
Meermalen is dit onder woorden gebracht met de (overigens zeer aanvechtbare) opmerking dat kerkliederen vooral het hoofd en opwekkingsliederen het hart zouden aanspreken. Een opwekkingslied moet direct emotioneel aanspreken en dat stelt eisen aan de tekst en vooral ook aan de muziek. Beide moeten bijvoorbeeld volledig passen binnen het verwachtingspatroon van de zanger en niet te ingewikkeld zijn, waardoor het verstand het gevoel te veel voor de voeten zou lopen. Op die simplistische voorspelbaarheid en het clichématig (en niet zelden: banaal) gebruik van stijlmiddelen hoort men vanuit de kerkmuzikale wereld dikwijls kritiek.

Missionair besef

Een ander kenmerk van de evangelische beweging is de opmerkelijk grote aandacht voor het missionaire werk. Mede vanuit dit sterk missionaire besef wordt gekozen voor muziek die zo nauw mogelijk aansluit bij de eigentijdse en alledaagse muziekcultuur van niet-gelovigen (lees: lichte muziekgenres).
Nu zijn er binnen het protestantisme ook stromingen waar andere accenten vormbepalend zijn voor de liturgie en de liturgische muziek. Bijvoorbeeld de notie dat de nietige mens in de eredienst treedt voor het aangezicht van de verheven Schepper, waarbij te grote alledaagsheid (laat staan banaliteit) in taal, toon en gebaar ongewenst wordt beschouwd, en waarbij belang gehecht wordt aan esthetische kwaliteit, omdat scheppingsgaven in dienst van de Schepper ontplooid worden. De vraag of het de mensen meteen aanspreekt en emotioneel raakt, is daarbij van belang maar niet toonaangevend.
Een ander voorbeeld. De gedachte dat het evangelie elke cultuur, dus ook de hedendaagse, onder het oordeel legt, dat het evangelie in zekere zin ‘tegencultuurlijk’ is en zich kritisch-confronterend stelt tegenover elke cultuur, kan resulteren in een andersoortige liturgie met (dus) andersoortige liederen. Het kan leiden tot een kritische bejegening van opwekkingsmuziek, juist omdat zij de religieuze variant is van de seculiere (lichte) muziek van alledag.
En dan hebben we het nog niet over muziekinhoudelijke vraagstukken, zoals de vraag in hoeverre veel opwekkingsliederen - vooral in ritmisch opzicht - überhaupt wel correct en overtuigend door een gemeente gezongen kunnen worden. Gemeentezang is iets anders dan meezingen met een muziekband.
Ook op de inhoud van het opwekkingslied is vaak kritiek. Die komt niet alleen van buiten de evangelische wereld, maar vanaf begin jaren ’90 ook van binnenuit. Wiesje Hoekendijk, een van de initiatiefnemers en samenstellers van de bundel uit de eerste jaren, merkte in 1992 op dat in de bundel nauwelijks gezongen wordt over het bloed van het Lam, maar dat de lofprijzing en de blijdschap van de Heilige Geest de boventoon voeren. Sindsdien hebben onder anderen Kees van Setten, Brian Doerksen, Graham Kendrick, Henk Bakker en recentelijk Jeroen Bol kritiek geleverd op de inhoudelijke eenzijdigheid van het opwekkingsliedrepertoire.
Inderdaad is de opwekkingsbundel exponent van een theologia gloriae, een theologie dus die in het hier en nu zo sterk vooruitgrijpt op Christus’ overwinning dat het kruis van Christus en de verborgenheid van de eindzege (de schepping lijdt nog - Romeinen 8) uit beeld verdwijnen.
Dat dit in de opwekkingsbundel het geval is, kan statistisch aangetoond worden. Ik heb de eerste 570 liederen uit de bundel op dit punt eens onderzocht en kwam tot de conclusie dat het aandeel liederen waarin het lijden en sterven van Christus ter sprake komt 8 procent bedraagt, dus nog geen 50 van de 570 liederen. Daarentegen is het percentage overwinningsliederen 65 procent van het totaal. Verder is er nog een groep liederen die vooral handelen over levensvernieuwing door de Geest en overgave aan God (ca. 15 procent).
Deze versmalling sluit naadloos aan bij de wijze waarop in Opwekkingsliederen met de psalmen wordt omgegaan: er worden alleen psalmgedeelten gebruikt waarin sprake is van aanbidding en lofprijzing. Psalmpassages over de donkere aspecten van het geloofsleven (twijfel, zondebesef, bedreiging etc.) zijn stelselmatig geschrapt.
Dat het boek der psalmen selectief gebruikt wordt en dat dit ook een inhoudelijk-thematische verschraling behelst, heeft het bijbelboek gemeen met verreweg de meeste liedbundels. Liedbundels kunnen nog zo evenwichtig samengesteld zijn, doorgaans blijken gebruikers ervan eenzijdig te selecteren, waardoor er alsnog thematische eenzijdigheden kunnen optreden.

Zegen

Desondanks heeft het zin aan de bel te trekken wanneer men gebreken constateert in een bundel. Maar het ziet ernaar uit dat binnen de evangelische wereld de kritiek niet alom onderschreven wordt. Tenminste, directeur Joop Gankema van stichting Opwekking, die de bundel uitgeeft, stelt in het Nederlands Dagblad (8 januari) dat de kritiek op Opwekkingsliederen niet opweegt tegen de zegen die de bundel velen gebracht heeft.
Bovendien zou het schrappen van liederen bemoeilijkt worden doordat dan onherroepelijk liederen sneuvelen waardoor anderen nu juist een bijzondere ervaring met God hebben gehad. Half Nederland valt dan over ons heen, volgens Gankema.
De conclusie moet wellicht zijn dat de kritiek van mensgerichtheid niet alleen de bundel, maar ook het beleid van de stichting treft. In elk geval wegen voor de stichting andere (ook theologisch-gerelateerde) argumenten kennelijk zwaarder.
Dr. Jan Smelik is hymnoloog en was een van de redacteuren/auteurs van o.a.Het kerklied. Een geschiedenis (2001). Zijn website: www.smelik.net

Vertel een vriend | Reageer op dit artikel | Aantal reacties 3


Reacties:

mensen LIJDEN onder deze muziek?

Is het niet zo dat als één lid lijdt, alle leden van het lichaam van Christus lijden??? Zien de bandzangers de ongeïnteresseerde leden niet zitten tijdens de zangdienst? Sommigen gaan maar Bijbellezen... Is het zo dat de wereld alleen de soort muziek wenst die lijkt op Opwekkingsmuziek? Zeker niet!!! Denk aan de zeer volle zalen die André Rieu trekt.

Voorstel: bied in de Opwekkingsbundel een gevarieerder liedrepertoir aan, zodat er geen leden hoeven te lijden tijdens de zangdienst en gun het de Heere God dat Hij door iedereen aanbeden wordt.

Groeten,
A. Voogsgeerd

A. Voogsgeerd, Almelo - donderdag, 3 april 2008


Geachte heer De Jong,

Hartelijk dank voor uw reactie, die ik pas op deze site ontdekte nadat ik erop attent gemaakt was. Het basale verschil dat u onder woorden brengt, wordt eigenlijk indirect ook al in mijn verhaal verwoord. Ik geloof inderdaad dat de stichting in sterke mate uitgaat van wat ‘de mensen’
mooi zouden vinden. Dat is inherent aan de haar “uitgesproken voorkeur voor liederen die naar tekst én muziek primair appelleren aan de emotionele vermogens van de mens”, zoals ik het (zonder denigrerende
toon) formuleerde. In mijn artikel heb ik betoogd dat hieraan theologische noties en keuzen ten grondslag liggen. Als ik het goed zie, bevestigt uw reactie deze waarneming. Tenminste, wanneer u met de zin “Het doel van het lichaam van Christus is om Gods koninkrijk uit te dragen” bedoelt: missionair bezigzijn, evangeliseren. Nu heeft het lichaam van Christus meer dan één doel. In mijn artikel heb ik aangegeven dat er ook andere noties dan missionaire te formuleren zijn en aangehangen worden, die eveneens bijbels gefundeerd worden en die leiden tot een andere omgang met muziek in het algemeen en het lied in het bijzonder (vgl. de passage over de scheppingsgaven). Wij verschillen dus van mening dat het binnen de traditionele kerkliedtraditie (Liedboek voor de Kerken) alleen zou gaan om mensen een ‘hogere muzieksmaak’ aan te leren. Daarmee wordt naar mijn overtuiging geen recht gedaan aan de religieuze intenties en opvattingen van mensen binnen deze traditie.

Een hartelijke groet,

J. Smelik

J. Smelik, Steenwijk - woensdag, 13 februari 2008


Geachte dr. Smelik,
Veel problemen die u in uw artikel aanstipt over opwekkingsbundel kan mee invoelen en ik denk dat u gelijk hebt in de toon van veel liederen. De theologische bezwaren zijn m.i. inderdaad een probleem. Wat ik me echter afvraag is of er niet basale verschillen van inzicht bestaan tussen u en stichting Opwekking, over hoe en waarom een lied wordt geschreven. Welke methode van liederenschrijven wordt er gebruikt? Stichting Opwekking heeft ervoor gekozen voor een bottom up aanpak. De muziek die gespeeld wordt, is populair, in de stijl vaak van Nederlandse artiesten als Marco Borsato, dit hoeft u niet aan te spreken. Sterker nog: het hoeft de mensen van stichting Opwekking niet aan te spreken. maar veel mensen vinden het mooi. Ik ben niet van plan daar denigrerend over te doen, al ben ik er ook geen liefhebber van. Overigens wordt er gedeeltelijk door dezelfde mensen gewerkt aan het programma ‘psalmen voor nu’ die in menige evangelische kerk gezongen worden. Dat bevordert meen ik de diepgang wel.
Het liedboek voor de kerken, zeker de nieuwere lichtingen, heeft een volledig andere aanpak. Een groep dichters en muzikanten die geschoold zijn in klassieke muziek maken liederen die in lijn liggen van een bestaande kerkelijke muziektraditie. Dat kan mooi gevonden worden, of niet. Het kan mensen aanspreken, of niet. het doel van de kerk is niet om mensen een zekere hogere muzieksmaak aan te leren. Het doel van het lichaam van Christus is om Gods koninkrijk uit te dragen, gelukkig hebben discussies over muzieksmaak daar weinig mee te maken

met vriendelijke groet
F. de Jong

Folkert de Jong, Utrecht - woensdag, 6 februari 2008


Geloof & Kerk
Familieberichten
Advertenties