De website frieschdagblad.nl maakt gebruik van cookies.
dinsdag 21 november

Geloof & Kerkdonderdag, 11 januari 2007

Poolse kerk nog meer verzwakt

Nijmegen - De Rooms-Katholieke Kerk in Polen is in crisis. De affaire Wielgus maakt dat de geloofwaardigheid van de R.-K. Kerk onder druk staat, zowel in Polen als daar buiten, meent kerkhistoricus prof. dr. Peter Nissen. ,,Als de waarheid verzwegen, verdoezeld of verdraaid wordt, wordt de geloof-waardigheid van de kerk aangetast.”

PETER NISSEN
De rooms-katholieke erk in Polen maakt dramatische tijden door. Hoogtepunt in het drama is tot dusverre wel de viering afgelopen zondag, waarin Stanislaw Wielgus, die geïnstalleerd zou worden als aartsbisschop van Warschau, bekend maakte dat hij inmiddels zijn ontslag bij de paus had ingediend en dat dit door de paus was geaccepteerd.
Het eerste bericht over dit ontslag werd, nauwelijks drie kwartier voor de viering in de kathedraal zou beginnen, verspreid door de nuntiatuur in Polen. Dat geeft al aan op welk niveau het overleg over het terugtreden van Wielgus heeft plaatsgevonden: tussen het Vaticaan en de Poolse regering. Wielgus was tot dusverre door zijn Poolse medebisschoppen in bescherming genomen tegen beschuldigingen in de media over zijn werkzaamheid als informant voor de Poolse geheime dienst ten tijde van het communistische bewind. Maar nadat de beschuldigingen door documenten ondersteund werden en ook een onderzoekscommissie van historici vorige week vrijdag Wielgus’ besmette verleden bevestigde, was zijn benoeming niet langer aanvaardbaar, noch voor de paus noch voor de Poolse regering.
Voor de Poolse regering was de benoeming van een aartsbisschop die vrijdagavond in een verklaring had toegegeven voor de geheime dienst gewerkt te hebben, hoogst ongewenst. De tweelingbroers Kaczynski, de een president en de ander premier van Polen, stellen zich een conservatief-nationalistische herkatholisering van Polen ten doel. Deze gaat gepaard met de zogenaamde ‘lustratie‘ of zuivering: in het nieuwe Polen is in het publieke leven geen plaats oor mensen die gecollaboreerd hebben met het communistische regime.
In dat politieke streven past geen katholieke aartsbisschop die als informant voor de geheime dienst heeft gewerkt. Het is dan ook alleszins waarschijnlijk dat de gebroeders Kaczynski sterke druk op Rome hebben uitgeoefend om de benoeming van Wielgus ongedaan te maken. Op zaterdag is het dossier over Wielgus in Duitse vertaling door de Poolse regering per fax naar het Vaticaan gestuurd. De bestudering van dat dossier heeft de paus ervan overtuigd dat Wielgus zijn ontslag moest indienen.

Te laat

Paus Benedictus XVI heeft door zijn ingrijpen groter kwaad voorkomen. Dat ingrijpen kwam laat, maar dat is deze paus nauwelijks te verwijten. De eigenlijke beoordeling van de geschiktheid van Wielgus voor een functie als bisschop had immers al onder zijn voorganger Johannes Paulus II plaatsgevonden: in 1999 had deze Wielgus benoemd tot bisschop van Plock. Toen functioneerde het Instituut voor Nationale Herinnering, dat de archieven van de geheime dienst uit de communistische periode beheert, nog niet. Dat instituut is bij besluit van het Poolse parlement van 18 december 1998 opgericht en is op 1 januari 2000 met zijn activiteiten gestart.
In 1999 waren de archieven van de voormalige geheime dienst dus nog niet echt toegankelijk. Nu is dat inmiddels wel het geval. Dat laatste jaren zijn er dan ook de nodige onthullingen gekomen over de collaboratie van rooms-katholieke priesters met de geheime dienst; zelfs tot in het Vaticaan hadden de Poolse communisten hun informanten. Die onthullingen hadden de curie bij de promotie van Wielgus van het bisdom Plock naar het aartsbisdom Warschau alert moeten maken.
Dat er tot vorige week door het Vaticaan niet om informatie over Wielgus is gevraagd bij het Instituut voor Nationale Herinnering, is laakbaar. Hoe komt dat? Ik zie geen andere verklaring dan een té goed vertrouwen. Anders gezegd: men heeft, zoals dat (te) vaak in kerkelijke kringen gaat, de bisschop op zijn woord geloofd en de waarschuwingen van anderen als tegen de kerk gerichte laster afgedaan.
En nu zit men met de gebakken peren. De bisschop heeft gelogen. Hij heeft belastende informatie uit zijn verleden verzwegen. Hij heeft een ambt aanvaard dat hij niet waardig was. En daarmee heeft hij het vertrouwen van velen in zijn kerk ernstig geschaad.
Dat beschadigde vertrouwen heeft om te beginnen ingrijpende gevolgen voor de positie van de rooms-katholieke kerk in Polen. Die positie was sterk, dankzij de heldenrol die de kerk tijdens het communistische regime had verworven: zij was de enige instantie die minstens stilzwijgend verzet kon plegen tegen het bewind. Maar nu blijkt die heldenrol toch niet zonder vlek of rimpel te zijn. Historici schatten dat meer dan tien procent van de katholieke geestelijkheid in Polen op een of andere wijze gecollaboreerd heeft. Verwacht wordt dat er nog meer onthullingen komen over hooggeplaatste ambtsdragers. In 1978 begon de communistische geheime dienst een operatie om te voorkomen dat de krachtige en scherpzinnige Karol Wojtyla aartsbisschop van Warschau zou worden. Twaalf bisschoppen, nu nog alleen onder hun codenamen bekend en waarschijnlijk grotendeels al overleden, traden daarbij als informant en medewerker op. Tot dat niveau reikte de arm van de geheime dienst. En wat zal zij teleurgesteld zijn geweest toen de gevreesde Wojtyla niet aartsbisschop van Warschau werd, maar zelfs paus.

Kerkbezoek

Het beschadigde vertrouwen verzwakt de positie van de rooms-katholieke kerk in Polen. Die positie staat toch al onder druk. Weliswaar staat Polen nog op de vijfde plaats van de wereldranglijst als het gaat om het kerkbezoek; dat ligt landelijk nog rond de 55 procent. Maar in de steden is dat al teruggelopen tot 25-30 procent. Ook de morele opvattingen van de rooms-katholieke kerk vinden steeds minder steun: slechts een kwart van de Polen bijvoorbeeld aanvaardt nog de officiële kerkelijke opvattingen over geboortebeperking en seks vóór het huwelijk. In het eens zo katholieke Polen is de eens zo machtige kerk op haar retour. De grote imagoschade die de kerk door de affaire Wielgus heeft opgelopen, zal die teruggang alleen maar versnellen.
Maar ook buiten Polen staat de geloofwaardigheid van de rooms-katholieke kerk en haar hiërarchie onder druk. De wereld was andermaal getuige van een bisschop die de waarheid geweld aandeed en die daarbij door zijn ambtsbroeders de hand boven het hoofd gehouden werd. Dat lijkt op wat eerder in de Verenigde Staten en elders gebeurde rond gevallen van seksueel misbruik door katholieke priesters. En het doet ook denken aan het uitblijven van adequaat kerkelijk optreden tegen een frauderende en copulerende deken in het bisdom Roermond. Ook die werd toen hij de beschuldigingen ontkende door zijn bisschop ‘op zijn blauwe ogen’ geloofd.
De kerk moet de waarheid dienen. Dat kan zij alleen door transparantie en eerlijkheid. Als de waarheid verzwegen, verdoezeld of verdraaid wordt, wordt de geloofwaardigheid van de kerk aangetast. Dan is de mantel der liefde een dekmantel voor het kwaad.
Prof. dr. Peter Nissen is hoogleraar kerkgeschiedenis aan de Radboud Universiteit Nijmegen.
.

Vertel een vriend | Reageer op dit artikel | Aantal reacties 0


Reacties:

Geloof & Kerk
Familieberichten
Advertenties