In veel landen is aandacht besteed aan de herdenking van de terroristische aanval op de Verenigde Staten, 11 september 2001. Op die dag werd voorspeld dat die gebeurtenissen de wereld zouden veranderen. Bijvoorbeeld omdat de Verenigde Staten niet meer onkwetsbaar bleken voor aanvallen en dat daarmee het zelfbewustzijn van de Verenigde Staten in een klap is veranderd. In andere landen hebben ook grote wijzigingen plaatsgevonden. De terreur van extreme groepen uit moslimlanden is beangstigend dichtbij gekomen; plotseling moeten politici en anderen rekening houden met onverhoedse aanvallen. Zo ook in Nederland. We zijn ons bewust geworden van de openheid van de samenleving en van de kwetsbaarheid van vitale doelen. En van de gevaren die ook ons land bedreigen. De realiteit van nietsontziende terroristen is onder ons komen wonen. De Verenigde Staten hebben verregaande maatregelen genomen om de kans op nieuwe aanvallen te doen verminderen. Zo moeten van vliegtuigpassagiers allerlei privé-gegevens worden overhandigd aan de Amerikaanse autoriteiten, anders komen de vliegtuigen uit bijvoorbeeld Europa de VS niet meer binnen.

Ook in Nederland zijn maatregelen getroffen. Op diverse punten is de wetgeving aangepast, bijvoorbeeld ten aanzien van verdachten. Het wordt gemakkelijker om allerlei gegevens van mensen te verzamelen, mensen in de gaten te houden, langer vast te houden of als verdachte te kenmerken. De uitbreiding van de mogelijkheden van Justitie roept kritiek op. De maatregelen zouden buitenproportioneel zijn en voor een deel ook onuitvoerbaar. Dat laatste geldt bijvoorbeeld voor de plannen om massaal van mensen de gegevens van het telefoon- en internetverkeer te bewaren en te analyseren. De suggestie dat uit die analyse patronen kunnen worden ontwaard die wijzen op mogelijk gevaarlijke acties van mensen, is misleidend, zo luidt de kritiek. Tegelijkertijd geldt dat met die verruimde mogelijkheden de traditionele waarden van de rechtsstaat onder druk komen te staan. In dit verband wordt wel gesproken over uitholling van de rechtsstaat.

De ernst van de situatie is moeilijk te omschrijven. Niemand weet precies wie wat van plan is en dat er dus in principe van alles kan gebeuren. Daarbij komt dat slechts een handjevol mensen in ons land (een beetje) op de hoogte is van concrete dreigingen dan wel van verdachte handelingen van mensen.

De onzichtbaarheid van het gevaar en daarmee de onvoorspelbaarheid ervan zijn de kern van het terrorisme. De vijand is onzichtbaar, onvoorspelbaar in zijn gedrag en onberekenbaar in zijn strategie. Het is voor een overheid buitengewoon lastig om zich te wapenen tegen aanvallen of voor te bereiden op gevolgen van een terreuractie. Daarmee is het ook de vraag of en in hoeverre de maatregelen die worden getroffen, zinvol zijn en of die maatregelen de prijs die daarvoor moet worden betaald wel of niet te hoog is. Niets doen is geen optie; iedere burger kan zich de koppen in de kranten voorstellen als er onverhoopt iets gebeurt: ‘overheid deed niets aan terreurbestrijding’.

De terreurdreiging is een nieuw wapen in een nieuw soort strijd. Minister Donner schrijft in een brief aan de Kamer over situaties die doen denken aan een oorlogssituatie of een andere uitzonderingstoestand. Critici zien in deze mededeling onmiddellijk het gevaar van het buiten werking stellen van allerlei wetten, regens en procedures en wijzen op een steeds verdergaande beperking van de individuele vrijheid en de insnoering van de rechtsstaat ter wille van de veiligheid die door welke maatregelen dan ook toch niet gegarandeerd wordt.

De veiligheid zoals die wordt bedreigd door het terrorisme is slechts een aspect van de veiligheid van de burger. Er zijn bijvoorbeeld ook de veiligheid in het verkeer en de voedselveiligheid. Het is lastig deze ‘veiligheden’ te vergelijken, vooral door het onzichtbare karakter van de terroristische dreiging. Toch is het goed een en ander zo nu en dan naast elkaar te zetten. De aanslag in de VS eiste drieduizend doden; jaarlijks sterven er in ons land zeker vijfduizend mensen tengevolge van luchtverontreiniging en overlijden enkele duizenden aan de gevolgen van verkeerde medische handelingen. Het aantal mensen dat jaarlijks overlijdt aan de gevolgen van roken (kanker, hart- en vaatziekten) is nog groter. Ofwel: het is goed het gevaar van het terrorisme te zien in het verband van andere risico’s en onveiligheden. Dat perspectief kan helpen te leren leven met de dreiging van terreur.