De website frieschdagblad.nl maakt gebruik van cookies.
maandag 23 april

Geloof & Kerkvrijdag, 24 januari 2003

Proefschrift Heleen Zorgdrager over theoloog Schleiermacher
‘Beknot de veelkleurigheid niet’

Leersum - De leer van de kerk mag geen vaststaand systeem zijn, vindt dr Heleen Zorgdrager, want dan wordt de ervaring van de gelovigen bekneld. Zorgdrager promoveerde vandaag op een proefschrift over de Duitse theoloog Schleiermacher.

TJERK DE REUS
Het boek waarmee Heleen Zorgdrager (1959), gereformeerd predikante te Leersum, vandaag de doctorstitel verwerft, heeft een veelzeggende titel: Theologie die verschil maakt . Daarin zit de suggestie dat er veel theologie is die juist geen ‘verschil’ maakt, maar eenvormig is.
Zorgdrager wijst ter illustratie op de theologie van Karl Barth, die wat haar betreft te weinig oog heeft voor de diversiteit van de geloofservaring. ,,Neem bijvoorbeeld het begrip ‘zonde’. Bij Barth wordt de betekenis van zonde bepaald door het opstandig zijn van de mens tegenover God. Een mens wil zich grootmaken, wil zelf voor ‘god’ spelen. Ik betwijfel echter sterk of hij hiermee alle gelovigen recht doet. Deze betekenis van zonde geldt in elk geval niet voor veel vrouwen. Vrouwen maken zich eerder klein, dan dat zij zich verheffen. Nu is zonde een centraal begrip in het christelijk geloof en als de theologie op zo’n punt geen aansluiting weet te krijgen bij de ervaring van de mensen, is dat een dubieus punt.’’

Onbevooroordeeld

Zorgdrager was lange tijd onder de indruk van Barth, maar gaandeweg kon zij er steeds minder goed mee uit de voeten. Dat maakte het haar mogelijk om Schleiermacher met een onbevooroordeelde blik bestuderen. ,,Dat was wel nodig’’, licht Zorgdrager toe, ,,omdat de negentiende-eeuwse Schleiermacher vooral bekend is geworden door de beoordeling die bijvoorbeeld Barth en Brunner gaven van zijn denken. Zij zetten alles op de kaart van het Woord Gods, dat onze ervaringen onder kritiek of onder het oordeel stelt. De theologie van Barth is zo massief aanwezig in de theologie van de twintigste eeuw, dat de echte Scheiermacher nauwelijks meer werd gelezen en erkend in zijn opvattingen.’’
,,Ik heb de drang gevoeld om dat wel te doen. Ik ben de werken van Schleiermacher gaan lezen en ontdekte dat hij de menselijke religieuze ervaring in al haar verscheidenheid buitengewoon serieus nam. Dat wordt het vertrekpunt voor zijn theologie.’’
Nu heeft Barth uit volle overtuiging vraagtekens gesteld bij het uitgangspunt van Schleiermacher. Diens werk fungeerde zelfs als een theologische positie waartegen Barth zich sterk heeft afgezet. Zijn bezwaar tegen Schleiermacher kwam erop neer dat met het subjectieve uitgangspunt van Schleiermacher God gemodelleerd zou worden naar ons beeld, naar onze verlangens en gevoelens. Heeft Barth daar niet een belangrijk punt te pakken?
,,Nee,’’ zegt Heleen Zorgdrager. ,,De angst dat de openbaring van God op de maat wordt gesneden van onze eigen beleving, is ongegrond. Het Woord blijft het Woord, ook bij Schleiermacher. Maar hij zegt: niet alleen in Christus of in de bijbel, ook in de veelheid van vertolkingen in de geloofsgemeenschap nu kunnen we het Woord van God horen. Het gaat grondig mis met kerk en theologie als we voorbij gaan aan de wijze waarop mensen geloven. Ik merk het in mijn werk in de gemeente: mensen zijn op zoveel verschillende manieren met het geloof bezig, dat je dingen kapot maakt als je eenvormigheid en eenduidigheid nastreeft. Als je geen ruimte laat voor verschillende verbeeldingen van Christus, zonde, genade, verlossing, verzoening et cetera.’’

Sekse-differentie

Ds Zorgdrager koos voor een specifieke invalshoek in het werk van Schleiermacher. Ze ging kritisch na op welke wijze deze theoloog ruimte geeft aan verschillende geloofsbeleving van mannen en vrouwen. Anders gezegd: in Schleiermachers theologie is er oog voor sekse-differentie. Zorgdrager: ,,Schleiermacher nam zijn uitgangspunt in de grote diversiteit die we vinden onder mensen en hun geloofsbeleving. Hij hield scherp in het oog dat de mens een eindig wezen is, dat theologische inzichten nooit absoluut kunnen zijn, dat er altijd een beperktheid gegeven is met het menszijn. Mensen zijn verschillend qua aanleg, hebben een ander besef van lichamelijkheid, mannen zijn anders dan vrouwen, er is verschil in maatschappelijke gesitueerdheid. Gezien die veelvormigheid was het voor Schleiermacher onmogelijk om absolute uitspraken te doen; hij bleef liever dicht bij de diversiteit aan ervaringen, omdat dit zijns inziens kenmerkend en bepalend is voor het menszijn.’’
,,Ook het thema van de taal heb ik onderzocht in mijn proefschrift. De taal waarin we onze ervaringen verwoorden, is niet los te maken van de eindigheid en specifieke context van het menselijk leven. Je zou Schleiermachers houding goed kunnen samenvatten met het woord ‘bescheidenheid’. Hij had niet de pretentie de laatste waarheid te verkondigen, maar wist zich in zijn theologiseren gebonden aan de concrete mens.’’
Als Schleiermacher de menselijke ervaring voluit wil honoreren, op welke wijze komt hij dan uit bij de Openbaring? En hoe gezaghebbend is die Openbaring dan nog? Zorgdrager: ,,Schleiermacher zet heel breed in, hij heeft oog voor de diversiteit van geloofservaringen. Dus ook voor de verschillen tussen mannen en vrouwen - ik wilde dat met name goed in beeld krijgen. Maar hij blijft daar niet staan. Gemeenschappelijk in vele ervaringen is het besef of gevoel van afhankelijkheid. Dat besef ligt op de bodem van de religieuze ervaring. Er is kennelijk iets dat groter is dan jijzelf. Hoe ongrijpbaar ook, het is wel iets wat bepalend is, het maakt jou tot mens. Dat noemen we God, het goddelijke of het universum.’’
,,Dat is allemaal nog wat algemeen. Schleiermachter ging echter nog een stap verder en kleurde dit besef van volstrekte afhankelijkheid in vanuit de christelijke religie. Zonde en genade betekenen in deze context of je je openstelt voor een leven in verbondenheid met al wat is, of je hiervoor juist afsluit. Wie zich ervoor openstelt in de geest van Christus, zal ook uit zijn op gemeenschap, liefde nastreven en uitstralen. Dat is het criterium. Volgens Schleiermacher heeft het christendom deze religieuze beleving op een overtreffende wijze verwoord en geduid.’’
Heeft dit onderzoek naar Schleirmacher een actuele spits? Zorgdrager is daarvan overtuigd. Zonder het inzicht van Schleiermacher kunnen we vandaag geen kerk zijn. ,,De kerk en de theologie moeten openstaan voor de menselijke ervaring en daarin niet betuttelen. Geen leervoorschriften, dat leidt tot kerkverlating. De kerk zal de mensen serieus moeten nemen, in het besef dat God altijd groter is dan wij bevroeden. De kerk hoeft niet bang te zijn voor wat menselijke ervaring aan verschillen laat zien. Het is juist een uitdaging die we serieus moeten nemen.’’
Heleen Zorgdrager, Theologie die verschil maakt. Taal en sekse-differentie als sleutels tot Schleiermachers denken. Uitg. Boekencentrum Zoetermeer. 412 blz. 29,90 euro.

Vertel een vriend | Reageer op dit artikel | Aantal reacties 0


Reacties:

Geloof & Kerk
Familieberichten
Advertenties