De website frieschdagblad.nl maakt gebruik van cookies.
vrijdag 20 april

Geloof & Kerkvrijdag, 24 januari 2003

Kerk moet de waarden en normen voorleven
ELS MAECKELBERGHE
Waar spreken we over als we de termen normen en waarden in de mond nemen?
Ik kwam de volgende definitie tegen: ‘Waarden zijn collectieve voorstellingen binnen een maatschappij of groepering over wat goed en juist geacht wordt en daarom hoort nagestreefd te worden; normen zijn min of meer bindende verwachtingen inzake het handelen of niet handelen van leden van een groep of samenleving; maatstaf voor gedrag’.
Deze omschrijving van waarden en normen wijst ons op verschillende zaken. Eerst en vooral maakt het korte metten met de uitspraak ‘dat zijn jouw waarden maar ik heb mijn eigen waarden’. Waarden noch normen zijn individueel verkrijgbare pakketjes die van persoon tot persoon zouden verschillen. Het gaat juist om dat wat groepen of samenlevingen waardevol vinden en koesteren omdat het het goede leven bevordert. Dat is het tweede aspect waarop gewezen wordt: het gaat over het goede en het juiste. Waarden beschrijven heel fundamentele zaken en reiken dus veel verder dan etiquette of fatsoen. De eraan gekoppelde normen geven ons een richting aan van hoe ons te gedragen.

Voorstellingen

Als we iets zinnigs over waarden willen zeggen, zullen we moeten zoeken naar die collectieve voorstellingen. Deze voorstellingen vinden we terug in de praktijk. Een treffend voorbeeld zijn stadsregels die de gemeente Gouda probeerde op te stellen. Na gesprekken met de inwoners stelde men 35 stadsregels op die de thema’s ‘respect voor elkaar’, ‘veilig samenleven’, ‘schoon en opgeruimd’ en ‘een open gesprek’ inhoud geven. Enkele voorbeelden van de regels: voetgangers hebben op een zebra altijd voorrang; parkeer niet op de stoep; laat je hond uit waar het mag; spreek Nederlands, dan begrijpen we elkaar.
Dit is praktisch maar of het iets met normen en waarden te maken heeft? De stadsregels van de gemeente Gouda roepen alleen maar meer vragen op omdat ze al te zeer gericht zijn op omgangsvormen of zo ruim zijn dat het niet duidelijk is wat ermee wordt bedoeld.
Ik kan enkel toegang vinden tot ‘waarden en normen’ door ze weer bij de kop te pakken in hoe ze zich voordoen in de wereld. Om antwoord te geven op het onderwerp ‘Waarden en normen en de rol van de kerken’ moet ik kijken naar de praktijken van de kerken.
De religieuze kaart van christelijk Nederland is bijzonder ingewikkeld. Hoe is het mogelijk dat deze grote diversiteit aan christelijke opvattingen samen in een land naast elkaar bestaan? Ik zie verschillende kerkgemeenschappen naast elkaar leven, soms met elkaar en ook wel tegen elkaar in. Neem de pogingen om met verschillende protestantse kerken samen te gaan. De buitenwereld krijgt berichten over hoe moeilijk men doet over de naam, het interne geruzie enzovoort. We kunnen er ook anders tegenaan kijken: ondanks het zoeken naar het behouden van eigenheid, blijft er de bereidheid om te zoeken naar samengaan.
De specifieke ontwikkeling van kerken in Nederland, laat ook zien dat het naast elkaar bestaan van de verschillende gemeenschappen leidt tot elkaar nodig hebben. Wie bijvoorbeeld leden van deze verschillende gemeenschappen vraagt wat kenmerkend is voor hun kerk, krijgt antwoorden die soms zelfs tegenstrijdig zijn. Opvallend kenmerk van de antwoorden is dat ze vaak een element bevatten van verwijzing naar andere tradities. Zoals bijvoorbeeld: de hervormden doen het zus, maar in de gereformeerde traditie doen we het zo. Men heeft de ander nodig om de eigen identiteit te kunnen bepalen. Dit betekent dan ook dat men kennis van de ander moet hebben. De verschillen zijn enkel mogelijk in gesprek met de anderen. Het is pas in het gesprek met elkaar dat de eigenheden en eigenaardigheden van iedere traditie naar voren komen.

Kennis

De kerken in Nederland hebben met hun grote diversiteit een kennis opgebouwd, op alle niveaus, over: hoe elkaar ruimte geven en elkaar toch niet loslaten. Het is geen gemakkelijk proces, het is ook nooit af. Het brengt vreugde maar het is dikwijls ook heel pijnlijk. Het is een leerproces waarbij (figuurlijk) wordt gevochten, want hoe kun je aan één tafel zitten met mensen die er toch andere gedachten en voorstellingen op nahouden, bijvoorbeeld over vrouwen in het ambt, of over homoseksualiteit? Toch gaat men keer op keer verder.
Wie het over waarden en normen wil hebben, ziet ze hier aan het werk: betrokkenheid op elkaar, respect hebben voor de eigenheid van de ander zonder daarom jezelf weg te cijferen. Wanneer ik probeer deze waarden in algemene termen te omschrijven, verlies ik de complexiteit, het procesmatige en het zoekende karakter van het beleven van waarden die uit de praktijk naar voren komen.

Voorbeelden

Als politici en de media roepen dat het zo stil is op het front van de kerken wat betreft het normen- en waardendebat, dan komt dat misschien wel omdat ze verkeerd zoeken. Ze zoeken naar woorden, regels. Maar normen en waarden gaan enkel leven en worden alleen zichtbaar in praktijken. Bijvoorbeeld het samen-leven van kerken.
Eén van de grote uitdagingen die ik zie voor de Nederlandse samenleving in de eenentwintigste eeuw is hoe mensen met verschillende achtergronden kunnen samenleven. Zowel cultureel als religieus lijkt de diversiteit alleen maar groter te worden. En daar hebben de christelijke kerken wat over te zeggen. Niet betweterig of als zedenpreker, maar vanuit de eigen geschiedenis en omgang met elkaar.

Asielzoekers

Een recent voorbeeld van samenwerking is de actie rond de asielzoekers. In kerken kwamen mensen bijeen om hun stem te laten horen: hier gebeurt iets dat we niet over onze kant kunnen laten gaan. Ik heb het vermoeden dat de mensen die mee hebben gebeden niet allemaal hetzelfde beleid voor ogen hebben maar wel ‘omzien naar kleinen, zwakken, de weduwe en de wees’. Diversiteit en toch eenheid! In deze concrete actie wordt ons een blik gegund op wat het goede is en hoe dit een stem kan krijgen in de samenleving.
Kerken moeten zich blijven verzetten tegen iedere poging van media, politici of wie dan ook om zich tot eenvormigheid te laten dwingen. De boodschap mag best wel eens zijn: we kijken er verschillend tegenaan maar - en dat laatste is belangrijk - we blijven erover met elkaar in gesprek want we willen van elkaar blijven leren. Al is het maar om beter te weten wie we zelf zijn. Deze omgang met verschillen in overtuigingen en opvatting en ook gedrag kan een boodschap zijn voor de Nederlandse samenleving in de eenentwintigste eeuw.
Willen we de verschillen goed tot uiting laten komen, dan moeten mensen, gemeenschappen zelf de kans krijgen om hun eigen verhaal, hun eigenaardigheden en eigen wijzen te benoemen. Net zomin als we mogen vragen dat ‘de kerk’ uitspraken doet, mogen we verwachten dat ‘de moslims’ met één stem spreken. Net zoals kerken blijven zoeken, onderweg zijn en worstelen met de vraag hoe om te gaan met de verschillen onderling, ook zo zal de samenleving als geheel onderweg blijven. Het samenleven van kerken laat zien dat we niet met een proces te maken hebben dat op één dag af is.
Kerken zijn dan ook geen zedenprekers maar plaatsen van zedenzoekers. Kerken zijn oorden waar men uitprobeert wat samenleven in diversiteit voorstelt, wetend dat ieder van ons en wij allen samen op de intersectie van zovele factoren staan die ons leven bepalen. Waar het proces van zoeken wordt tegengegaan, waar men teveel de nadruk legt op ‘allemaal hetzelfde zeggen’, waar men niet onderweg is maar meent te zijn gearriveerd, daar herken ik geen kerk zijn in.

Meeslepen

Kerken moeten uitkijken dat ze zich niet laten meeslepen in getalsmatige grootte. Cijfers laten zien dat steeds minder mensen kerken bezoeken. Het is geen reden om je stem niet te laten horen. Kerken hebben in de eenentwintigste eeuw wel wat te vertellen zoals ik bijvoorbeeld liet zien als het gaat over samen leven. Die stem is echter niet betweterig omdat het een verslag is van een zoektocht. Het is evenmin de stem van een roepende in de woestijn maar de stem van de roependen in de maatschappij.
Dr E.L.M. Maeckelberghe is Universitair docent ethiek aan de faculteit der medische wetenschappen van de Rijksuniversiteit te Groningen en voorzitter van de beraadgroep ethische vragen van de Raad van Kerken Nederland.
Dit is de ingekorte versie van de Oecumenelezing van de Raad van Kerken, die ze vorige week hield.

Vertel een vriend | Reageer op dit artikel | Aantal reacties 0


Reacties:

Geloof & Kerk
Familieberichten
Advertenties